E-biblioteka

Stil u »Jeziku« (1952–1982)

Neke stilske karakteristike Božićevih »Kurlana«

Jezik, 1955/56, god. 4, br. 2, 48−51.

Potanka analiza Božićeva stila u »Kurlanima« tražila bi posebnu studiju. Zanimljiv i prilično potpun pokušaj stilske analize »Kurlana« dao je Vlatko Pavletić u »Stvaranju«, god. 1953., u br. 7/8. Ja ću se ovdje ograničiti na neke elementarne stilske osobitosti Božićeva jezika, i to na one, koje su uže povezane s njegovim rječnikom.

Postavivši sebi zadatak, da realistički opiše srednjodalmatinsko zagorsko selo i njegov varoški centar Sinj, Božić je usvojio ne samo golu jezičnu materiju, nego dobrim dijelom i način mišljenja i izražavanja sredine, koju opisuje. Kao što dijalozi u »Kurlanima« vjerno, gotovo registratorski bilježe nepatvoren govor sad brdskih težaka, sad poluodrođenih i poluciviliziranih pridošlica u sitnoj varošici-trgovištu, sad činovništva i »inteligencije« uglavnom domaćeg podrijetla, koja je zahirila u sitnoj učmaloj provincijskoj sredini, tako se i sam opisno-analitički tekst »Kurlana« kreće uglavnom u krugu interesa, osjećaja, misli i izražajnih navika opisanih lica, pa su mu stilske karakteristike srodne. Većina tih međudijaloških tekstova predstavlja zapravo samo pratnju onih istih motiva, koji od vremena do vremena provaljuju u živoj riječi »Kurlana« i Sinjana; saživljenost je pripovjedača s ljudskom sredinom, o kojoj pripovijeda, kod Božića ponajviše potpuna. Vrlo često nam se čini, da preko Božića govore sami o sebi i svome svijetu sama opisana lica služeći se svojim izražajnim sredstvima i oblicima.

Iz približavanja i prilagođivanja surovom i neuglađenom mentalitetu i izražavanju opisanih lica ponikle su mnoge naturalističke crte Božićeva stila, koje se očituju u čestoj upotrebi afektivno nabijenih neeufemističkih, često i »prostačkih« izraza, metafora, usporedaba i slika.

Već jednostavna statistička leksička analiza Božićeva teksta pokazala bi vrlo naglašenu upotrebu augmentativnih, hiperboličnih, karikaturnih i deprecijativnih riječi.

U opisima vrlo su česti augmentativi kao: glavina, glavurda, šačetina, trbušina, jezičina, uvetina, nožurina, nosina, nokturina, kožurina, buzdovančina, štapina, koračina, kišurina, boleščurina, popina, vučina, medvjedina, bubočina, rukavičetina, ženskurina, vodurina, olujetina, vihorina, glasurda i t. d.

Obični izrazi često se zamjenjuju svojim deprecijativnim sinonimima. To osobito oštro izbija u opisivanju ljudi i ljudskih radnja, kada se normalna imenica, pridjev ili glagol zamjenjuje pogrdnim ili preuzetim iz animalnog rječnika: »kusali kupusinu«, »siledžijsko rukanje«, »ne njači otočke prdoljike!«, »bljuzne Krsto«, »žvale Blaža Kurlana«, »ražvaljenim ustima«, »sve se nekako na rep ... izvukoše ... iz kuće«, »ciličući meketavo«, »ripne i izbali ga«, »ispriča sve učestalim podrizima«, »osobitu je hulu zbljuzgao«, »ruče sada silovita Krđina glasurda … tulenje se vije poput vihorine«, »ljubila mu križić ... i balila znojne salovite ruke«, »zovu je Mara i ržu na nju«, »ljuljkajući svoju bizonsku glavu na onoj tupoj goveđoj šiji«, »poklepušio žalosno uši taj uvonja«, »popuzne mutav o izbekeljeno jezikom Berleša«, »onaj mu cukrenonaceren izraz osmolavio usne, koje oblizuje jedrovitom jezičinom«, »ne ocijedi mu se još s usta onaj slinom zacopani, skruten, usni bljutak kroz čiju sviralu sad ćaprdne« i t. d.

U stilističkom pogledu osobito se kod Božića ističe golemo mnoštvo glagola i glagolskih imenica, u kojima je glagolska osnova proširena infiksom, uslijed čega oni dobivaju iterativno-razvlačno, augmentativno-karikaturno ili deminutivno-posprdno značenje:

drmuckati se, krmusati, gacati, cuckati, smijuljiti se, žarati (mj. žariti), milušiti, pomilušiti, kuckati, zakuckati, veselkiti se, pripjevuckavati, škripuljiti, liskati (mj. lizati), rosuljati, luparati, popljuskivati, visuljkiti, kusnuti (= okušati), backati, kackati (= kasati), prhtati, pjemljiti, revatanje, zveketanje, nogatanje i t. d.

Nerijetko nailazimo i na pridjeve, kojima je na sličan način značenje infiksom ili osobito sufiksom izobličeno:

plačkunjav, krepuckav, razranavljen, vreljiv, lopatljiv, krhotan, jedrovit i t. d.

Nastojanje, da što neposrednije naturalistički odrazi iskonski primitivnu, sirovu i surovu sredinu, u kojoj žive, misle i govore njegova lica, Božić bez ustručavanja poseže i za vulgarno-opscenom riječju i izrazom:

podrepak, zaguziti, usro, posro, obloguz, obloguzan, oguzina, kurva, kurvanjstvo, otprdjeti, guz, govna, govnar, ugovniti, puzdra, pujedati, ulitan, bosanska grbina, napumpan drob i sl.

Osobita je karakteristika Božićeva stila originalna i vješta primjena metafora. Često se ta metafora sastoji u neposrednom pridavanju metaforičke atributivne riječi (pridjeva imenici, priloga glagolu ili pridjevu i sl.), što dovodi do zanimljivih smisleno-izražajnih formulacija:

»uljevita obdanica«, »brvljiva nedjelja«, »koprcavo veselje«, »igličasta besposlica«, »gorki obrt (pogleda)«, »razveseljen praznički i dobitnički«, »orgulja psovki«, »potkožna bojazan« i t. d.

Zanimljivo je i izražajno vrlo efektno metaforičko opisivanje specifično ljudskog i duševnog leksičkim elementima materijalnih ili prirodnih pojava, i obratno, unošenje u opise nežive prirode rječnika, koji normalno pripada opisima životnih (posebno ljudskih) manifestacija:

»Perka, takoreći nenačeta, okopni«, »da ne presuši u svom samotnom udovičkom proljeću«, »umijeće stvaranja života tako grgolji na ustima ženske čeljadi«, »one naslade, koja se čičkovito pribode o bogatijeg«, »munuvši se u žensku pamet Garinom protezaljkom«, »želja joj za porodom ciči«, »iskreše dosad nepoznatu nasladu«, »doskočica zadjevenih o pas«, »psovka se katkada rađe žvače u osamljenosti«, »ona žarkastim očima štrcne po njemu«, »iako se uopće nije bio ni trenutak smiješka namjehurio na Silvestrovom licu«, »zapalivši svoju peć srdžbe«, »duša umrloga ishlapi«, »čim cvrkutne u nama voljni poriv«, »jetkost mu curi iz mozga«, »kroz grlo promiče sve glasnije kas smijeha«, »plijesnio je u svojoj podlosti«, »opet se prosuše zrna smijeha«, »mladost je tukla uporno u njoj, vrućinom je sputanu driješila«, »zrak pošmrče miris vrijesa i kadulje«, »voda je rzala, a kamen pištao«, »najprije je sjever zviznuo bičem, a onda stao jurnjavom voziti svoja ledena kola«, »dalekom huknjavom gmazila je studen«, »dan se rascvao oko desete ure«, »u kutu gori škrta, u stožac nakovrčena vatra i upire glavnim jezikom u dno lonca«, »upravo se nebo slabašno useknulo i projazilo vedrinom«, »nad čitavom majskom jekom i disanjem goleme planine, krčao je »Ford« polupraznih crijeva«, »lipanjska vrućina dašće i hlapi iz sparnih zemljinih pluća«, »kroz prozor struji prpošno i razbludno majsko milovanje, toplo i mirišljivo« i t. d.

Slične karakteristike imaju i Božićeve formalne usporedbe. I u njima je očigledna uzajamnost i slivenost seljakova života s prirodom, koja ga okružuje, i sa životinjsko-biljnim svijetom, koji ga hrani i za koji je on neposredno životno zainteresiran:

»a novih cura po selima kao maslačaka s proljeća«, »ko to sad hoće Garu, zdravu zdravcitu kao žesticu stijenu, a mladu kao kaplju runolisnu«, »pobunjenici vriju iz dvorišta kao iz mravinjaka«, »ženske čate kao vrapci«, »sjedila je kao kakva kokoš jastrebuša, koja se rakoli u svom skritom zelenom gnijezdu«, »sve ćelije kao da joj se mrijeste kao ribe«, »nabusit će se muladi po selima ko troskoti po poljima«, »razblažit ćeš se i ti, kad rodiš, udovice, ko so u vodi«, »jedrila je teškim hodom kao patka naduhana droba«, »dok bi on sladostrasno roktao kao češkano prase«, »bistri mu se [vino] ... kaʼ rumen nebeska«, »vina se ne treba odricati, jer ono ... zaboravom grabi poput dobrog vranca dugi zemni put« i t. d.

Ritam i melodija Božićeve rečenice uglavnom se podudara s ritmom i melodijom narodnog govora i ne razlikuje se u tom pogledu mnogo od slične suvremene proze. Razlika se tek katkada osjeća između ujednačenog govora seljaka i Božićeva izvandijaloškog teksta, koji je gdjegdje nagomilan pridjevnim (atributivnim) ili glagolskim (predikativnim) nizovima:

»kao grusni, životinjski, sluzavi, krvavi talog crijeva«, »iz sivih joj očiju izgrizalo nešto sluzno, mamno, olijeno, klamiće joj i srce koturavo i zaklokoće katkad pod sušnim grlom« i t. d.

Analiza konstrukcije Božićeva romana, strukture njegovih opisa i dijaloga, dramatičke gradacije zbivanja u romanu i psihologije njegovih lica nije predmet ovog članka. Takva analiza tražila bi posebnu literarno-stilističku studiju.