E-biblioteka

Marina Katnić-Bakaršić: Gradacija

7. Gradacija na nivou teksta

Kao treći tip gradacije izdvojena je tekstualna gradacija, koja je do sada izuzetno malo proučavana u lingvistici, a tek nešto više u teoriji književnosti, pa i to samo djelomično.80

Najčešće je gradacija na nivou teksta bila posmatrana na materijalu književnoumjetničkih djela, pri čemu se i bez dubljih analiza smatralo da neki tekstovi kompoziciono počivaju na gradaciji.

Ukoliko se, pak, gradaciji pristupa sa aspekta lingvistike teksta, neophodno je uočiti signale gradacije, gradacione konektore. Pri tome se polazi od pretpostavke da gradacioni konektori mogu biti gramatički, leksički, stilistički i propozicionalni.81

Tekstualna gradacija, dakle, razmatra se u narednom dijelu monografije sa više aspekata. U tom smislu predmet proučavanja predstavljaju:

  1. leksički i stilistički gradacioni konektori, i to u svim funkcionalnim stilovima;
  2. gramatički gradacioni konektori (gradacioni veznici);
  3. kompoziciona gradacija u književnoumjetničkim djelima kao jedan vid figure na nivou teksta.

Na ovaj način tek se začinju neka pitanja i neki problemi koji se tiču realizacije gradacije u tekstu. Istovremeno, to su ona pitanja bez kojih se ne bi ni moglo govoriti o potpunom, višeaspekatskom proučavanju gradacije. Pri tome je potrebno ponovo naglasiti da tekstualni tip gradacije nije potpuno izoliran od semantičko-stilističkog i sintaksičkog tipa – naprotiv, razlika između njih je prije svega u pristupu. Naime, dva tipa koja su do sada razmatrana proučavaju kontekstualnoneuključene realizacije gradacije (ili tako da je kontekstualna uključenost nesignifikantno, irelevantno obilježje), dok su za tekstualni tip od ključnog značaja upravo kontekstualnouključene realizacije gradacije i signali te uključenosti (uporedi u tom smislu poglavlje o gramatičko-stilističkim gradacionim konektorima).

7.1. Leksički i stilistički gradacioni konektori

Svi se leksički i stilistički gradacioni konektori mogu razvrstati u tri skupine: prva skupina obuhvata leksičke amplifikativne konektore, druga stilističke gradacione konektore, a treća intenzifikatore koji sa veznikom »a« obrazuju gradaciono-intenzifikatorske veznike (tj, gramatičke konektore), dok bez veznika »a« na nivou teksta predstavljaju zaseban vid leksičkih gradacionih konektora.

7.1.1. Amplifikativni konektori kao gradacioni konektori

Gradacioni konektori naročito često dolaze u okviru amplifikativnih konektora, čija je uloga izrazito razvijačka. Pri tome se razlikuju descendentni amplifikativni konektori (razvijaju temu idući od nje), ascendentni (razvijaju temu idući ka njoj) i radijalni konektori (idu u svim smjerovima) (Silić, 1984: 119). Konektori u svim ovim tipovima tekstova praktično su isti, ali tipologija je načinjena s obzirom na način razvijanja teme.

Tipični amplifikativni tekst sadrži uvodnu rečenicu (»nosilac opće teme« – Silić, 1984: 124), nakon koje slijedi nekoliko rečenica sa amplifikatorima tipa:

prvo, drugo, treće ... ;

primarno, sekundarno, tercijarno ... ;

jednom, dvaput, triput i slično.

Dakle, u ovoj ulozi prvenstveno dolaze numerički kvantifikatori – prilozi, i to poglavito redni prilozi.82

U tekstu uz amplifikativni konektor može se ponavljati konkretna leksema (uvijek drugačija u zavisnosti od teme teksta). Evo tipičnih tekstova sa amplifikatijvnim konektorima.

(149)

Ali, njihov život (SAD – M. K.-B. ) nije bio sagrađen od kamena, nego od pet velikih privrednih prednosti:
Prvo, američko je tržište 1950. godine bilo više od devet puta veće od sljedećeg tržišta po veličini – britanskog. (...)
Drugo, Amerikanci su u tehnologiji bili superiorni (...)
Treće, američki su radnici bili stručniji od inostranih (...)
Četvrto, Amerika je bila bogata dok su ostali bili siromašni. (...)
I, na kraju, američki su poslovoditelji bili najbolji na svijetu. (...)
(Dani, 25. 10. 1994, 78)

(150)

Tako će izgledati.
A ponašaće se jednostavno.
Prvo: ničim ne pokazati da je uvrijeđena, oštećena.
Drugo: ljubazna, koketna.
Treće: ponosna na svoje novo stanje, ali ne i preći granicu suzdržljivosti.
Četvrto: tom visokom činovniku pokazati da su ravnopravni po visini (...)
(Musabegović, 64)

Specifičnost amplifikativnih konektora koji su izraženi rednim prilozima jeste u tome što oni sami po sebi već obrazuju gradacioni niz (prvi, drugi, treći, četvrti), i to gradacioni leksički niz tipa nivoa (rank), dakle, serijski uređen. Sama tema, međutim, ne mora se razvijati gradacijski. Naprotiv, osim što se nakon konektora često navode jednakovrijedne komponente koje učestvuju u razradi teme, može se doći do pravog paradoksa. Taj se paradoks sastoji u tome da brojčani izrazi u amplifikativnim konektorima obrazuju uzlaznu gradaciju, jer je u datom slučaju klimaktična gradacija obavezna, a rečenice ili veći odresci teksta koje oni uvode pokazuju antiklimaktički logički, nekad i kvantitativni, odnos. Čak i onda kada amplifikativni konektori uvode elemente što su na prvi pogled podjednake vrijednosti, riječ je o tekstualnoj gradaciji, i to logičko-subjektivnoj (govornik organizira tekst, tj. svjesno razvija temu određenim redoslijedom, postupno ka onome što je sa njegove tačke gledišta značajnije ili, rjeđe, manje značajno).

Već je istaknuto da amplifikativni konektori u tekstovima najčešće vezuju uz sebe određenu leksemu (prva karakteristika, druga karakteristika). Ponekad se umjesto eksplicitnog amplifikativnog konektora može sresti kontekstualnosinonimski konektor, npr. još jedna osobina umjesto treća osobina, ili i, na kraju umjesto i peto u primjeru (149). Naročito je frekventna upotreba priloga posljednje kao zaključnog člana niza, budući da su prilozi prvo i posljednje u odnosu antonimije. Mada je osnovna uloga kontekstualnosinonimskih (i sinonimskih) konektora u tekstu koji nije književnoumjetnički pojašnjavajuća (Silić, 1984: 116), oni često imaju i funkciju razbijanja monotonosti, dakle, stilsku funkciju. Osim toga, »u semantički shvaćene redne priloge s moraju ubrojati i lekseme koje nisu i formalni derivati brojeva« (Piper, 1988: 30) – kao što su najprije, konačno, najzad i slično.

Ako se prihvati podjela rednih priloga na primarne (referiraju o denotatima koji su izvan samog teksta) i metatekstualne (referiraju o samom tekstu tako što ističu sukcesivnost smisaonih dijelova u njemu; takav tekst dobija oblik uređenog niza) – (Piper, 1988: 29–31), onda kao amplifikativne gradacione konektore posmatramo upravo ove druge. Naime, metatekstualni prilozi po pravilu tako referiraju o strukturi teksta da se on, taj tekst, percipira kao gradacija. Ovo vrijedi čak i onda kada segmenti teksta koje uvode redni prilozi sami po sebi ne dolaze u odnosu ascendentne ili descendentne gradacije, već se tema razvija radijalno.

Primarni redni prilozi nemaju toliko (ako je uopće imaju) amplifikativnu ulogu koliko se mogu svrstati u stilističke konektore (uporedi dio o brojnim nizovima u okviru semantičko-stilističkog tipa gradacije).

U narednom primjeru nizanje rednih priloga analitičke strukture (»redno-frekventativni prilozi« – Piper, 1988: 30) ima upravo funkciju semantičko-stilističke gradacije, a ne razvija tekst amplifikativno:

(151)

Ona je jednom mogla biti djevojčica od šest godina, drugi put majka od trideset sedam godina, treći put starija sestra od devetnaest, četvrti put... peti put... milion i sedam stotina četrnaesti put ona je bila sveta i blažena...
(Vuletić, 25)

Osim toga, u nizu jednom – drugi put – peti put... prvi član je količinski prilog i dolazi umjesto očekivanog redno-frekventativnog dvočlanog priloga prvi put.

U književnoumjetničkom stilu gradacioni konektori po pravilu kombiniraju amplifikativnu i stilističku funkciju. U narednom primjeru sukcesivnost radnji koje se naglašavaju brojanjem doima se kao gradacija i time se stvara veća dramatičnost:

(152)

Molim, gledajte uvis!... Jedan! U njegovoj se ruci našao pištolj, viknuo je: – Dva! – Pištolj se trgnuo uvis. Viknuo je: – Tri! – Bljesnulo je, puknulo, i tog su časa ispod kupole, lepršajući među trapezima, počeli padati u dvoranu bijeli papirići.
(Bulgakov, 134)

Sljedeći, pak, primjer odlikuje se subjektivno-emocionalnom gradacijom: data su tri moguća rješenja koja treba da izabere junak – prvo je najefektnije, ali i najnepovoljnije po junaka, drugo je manje efektno i manje opasno, a treće je najmanje efektno, ali junaku izgleda najpovoljnije:

(153)

Pred njim su bila tri puta. Prvi ga je strašno mamio: baciti se na svjetiljke (...) i na taj način izraziti svoj protest zato što je bez potrebe zadržan. Ali (...) mu se taj put učinio sumnjivim: još će potkrijepiti njihovu misao da je on – goropadni luđak. Zbog toga je Ivan taj prvi put odbacio. Postojao je drugi: odmah započeti pripovijest o konzultantu i Ponciju Pilatu. Ipak, jučerašnje iskustvo pokazalo je da toj priči ne vjeruju ili je shvaćaju nekako naopako. Zato se Ivan odrekao i ovoga puta, odlučivši da izabere treći – zatvoriti se u ponosnoj šutnji.
(Bulgakov, 94)

Amplifikativni gradacioni konektori, kao što se vidi iz citiranih primjera, zastupljeni su u različitim funkcionalnim stilovima. U naučnom stilu i u većini publicističkih tekstova informativnog i informativno-analitičkog tipa oni jednostavno dolaze kao način razvijanja teksta, tačnije, teme (saopćavaju o strukturi teksta). U književnoumjetničkom stilu, naučno-popularnim, književno-publicističkim, esejističkim tekstovima i sl, oni mogu biti u funkciji ostvarivanja ekspresivnosti, pojačavanja afektivne komponente teksta, te tako predstavljaju prelazni oblik ka stilističkim konektorima, o kojima će biti govora u narednom poglavlju.

7.1.2. Stilistički gradacioni konektori

O stilističkim gradacionim konektorima najčešće se govori u književnoumjetničkom i, nešto rjeđe, publicističkom stilu, gdje oni dolaze u funkciji realiziranja gradacije kao tekstualne figure.

Stilistički gradacioni konektori po svom su sastavu raznovrsni, a najčešće dolaze kumulativno (Silić, 1984: 120) različiti parametri kao što su logička postupnost (uzlazna ili silazna semantika dijelova teksta), sukcesivnost, klimaktično/antiklimaktično razvijanje teme, nerijetko i kvantitativna gradacija. U svemu tome važnu ulogu imaju intonacija i ritam, koji omogućavaju da se određeni tekst prepozna kao gradacija (ubrzava se ritam, pojačava se intenzitet tona, intonacija je uzlazna i slično).

U književnoumjetničkom funkcionalnom stilu, odakle potiču dva naredna primjera, tekstualna gradacija realizira se na različite načine, kumulacijom više stilističkih gradacionih konektora:

(154)

(...) Dijete je urlalo očajno, kao iza glasa, opsjednuto, suludo, oprženo od sunca, kao u bunilu sunčanice i sve je bilo više grč nerava, padavičavo priviđenje nego stvarnost. Drhtao je taj životinjski gluhonijemi glas dječji na punoj svjetlosti, treperio je u bolećivim kolutovima, širio se u krug pred punim sjajem suncem prelivene stijene, razlijevao se po prostoru, pod krovom, nad tornjem, nad drvoredom, kao dim se pušio pod nebom pritisnut suncem i sparinom.
(Krleža, 94)

(155)

Slijepom Pilatu udario je u uši zvučni val: »Ha-a-a...« Počeo je tiho, rodivši se negdje u daljini, kod hipodroma, zatim je postao gromovit i zadržavši se nekoliko sekundi počeo opadati. (...) Val nije još ni došao do najniže točke, kad je neočekivano počeo opet rasti, i ljuljajući se podigao više od prvog, i na drugom valu, kao što na morskom valu kipi pjena, zakipio je zvižduk i pojedinačni ženski jauci, razgovijetni i tutnjavi.
(Bulgakov, 52)

U primjeru (154) već prva rečenica, zasebno posmatrana, predstavlja semantičko-stilistički tip gradacije, sintaksički podtip. Ako se, pak, posmatra cijeli odlomak, onda prva rečenica predstavlja temu koja se razvija u narednim rečenicama. Ključna riječ u tekstu jeste riječ glas, tačnije, dječiji glas, koji je prikazan u gradaciji: on drhti, treperi u bolećivom kolutu, širi se, razlijeva se, i to pod krovom, nad tornjem, nad drvoredom i, konačno, ostaje zarobljen pod nebom (vrhunac).

Primjer (155) također počiva na gradaciji u prikazivanju zvučne slike. Zanimljivost tog primjera najviše je u tome što je gradacija složenija, tako da joj odgovara ovakav shematski prikaz:

Iz klimaksa se prelazi u antiklimaks, a potom u novi klimaks većeg intenziteta od prethodnoga, tako da višestruka gradacija stvara složenu sliku. Dapače, i shematski prikaz svjedoči o sinestezijski postavljenoj slici, u kojoj se spajaju osobine zvučnog i morskog vala. Kao i u prethodnom primjeru, i ovdje su kombinirani različiti parametri za stvaranje gradacije, ali u prvom planu je leksičkosemantički sadržaj teksta.

Kao tekstualni stilistički gradacioni konektori dolaze svi oni nizovi koji su razmatrani kontekstualnoneuključeni u okviru dijela monografije o semantičko-stilističkom tipu gradacije. Nekoliko narednih primjera pokazuje na koji način ti nizovi stvaraju gradaciju u tekstu:

(156)

Raditi nedjeljom već je samo po sebi loše: čovjek stalno ima osjećaj da nešto propušta, premda bi, da ne radi, možda zijevao kod kuće pred televizorom. Raditi nedjeljom u novinama upravo je strašno: treba ispuniti sutrašnje stranice, a vijesti nema, kolege su nervozne, histerične i žure se kući, pa se dernjaju i svađaju više nego inače. Ali, raditi nedjeljom, u novinama, neispavan, s glavoboljom i osjećajem krivnje, više je nego grozno: to znači naći ravnotežu između pakla u sebi i pakla oko sebe.
(Pavličić, 226)

(157)

Dobro je ne strepjeti ni pred kim, ako se može, a još bolje ako se ne mora. Junaštvo traje tren, strah cijelog života, i pametnije je brinuti se za cio život nego za tren. Najbolje se bojati unaprijed, da se ne bi ubojao unazad.
(Selimović, 314)

(158)

Ako deset ljudi vjeruje u čudo, onda je to za njih čudo, iako mi »odabrani« znamo da to nije čudo, nego prevara. Ako ih povjeruje stotinu, onda je to još više čudo, a manje prevara. Ako povjeruje cijela biskupija, i mi ćemo sami početi vjerovati, i ti i ja, u svoju prevaru i propovjedat ćemo je kao istinu.
(Marinković, 74)

(159)

Doktrina koja pobjeđuje, pa što košta da košta, je ona koja može reći: »Doviđenja kod broja 2000!« Tko to doživi, idemo na 3000, i dalje, uvijek dalje, a onda i ona brojka Karla Štajnera od 7000 nije nešto.
(Dani, 31. 12. 1994, 56)

U primjeru (156) tri stupnja gradacije uvode se trima rečenicama baziranima na anafori (misli se na anaforu kao figuru), koja također ima funkciju pojačavanja u tekstu (Silić, 1984: 130): »raditi nedjeljom... «. Osnovni stepen (»raditi nedjeljom već je samo po sebi loše«) u svakom sljedećem stepenu dobija dodatak ( II stepen: u novinama; III stepen: u novinama, neispavan, s glavoboljom i osjećajem krivnje)83 i govornikovu ocjenu datu nizanjem implicitne komparacije pridjeva (loše – upravo strašno – više nego grozno) kao tipične gradacije. Posebno zanimljivo sa stilističkog stanovišta jeste to što nakon svake od tih rečenica kao nosilaca gradacije slijedi rečenica koja eksplicira govornikov stav, dakle, tumači šta zapravo pojedini stepen gradacije nosi, te tako pojačava ekspresivnost figure.

U naredna tri primjera kao konektori dolaze gradirani prilozi: dobro – još bolje – najbolje (157) i numeričko-imenički izrazi: deset ljudi – stotine – cijela biskupija (158), te 2000 – 3000 – dalje, uvijek dalje – 7000 (159).

Mada su navedeni konektori u prethodnim primjerima osnovni nosioci gradacije, u njenom stvaranju na nivou teksta učestvuju i drugi elementi, dakle, tekst se u cjelini gradacijski razvija. Upravo ovo svojstvo posebno je značajno za stilističku gradaciju na nivou teksta: u njenom stvaranju po pravilu učestvuje više konektora različitog tipa.

Međutim, prikaz kombiniranja stilističkih gradacionih konektora može biti samo djelomičan, pošto u književnoumjetničkom tekstu postoji mogućnost velikog broja varijacija osnovnog modela gradacije. I ovdje vrijedi jedan od najopćijih principa po kojem je stilogenost pojedinih realizacija gradacije obrnuto proporcionalna njihovoj frekvenciji.

U tom smislu kao efektan, začudan antiklimaks percipiraju se Dizdarevi stihovi u kojima se grafički pokazuje postupno smanjenje (»bez« kao ključna riječ); svaki naredni stih kraći je od prethodnoga za jednu riječ ili bar za jedno slovo; antiklimaks je kombiniran sa anaforom:

(160)

A ja bez jedinih ruku
A ja bez roka
A ja bez oka
A ja bez
Krila
(Dizdar, 135)

7.1.3. Intenzifikatori kao leksički gradacioni konektori

Tipični leksički gradacioni konektori jesu intenzifikatori čak (i), štaviše/štoviše:

(161)

Sve se dolje vidi. Sve. Ko dolazi na sijelo, a ko ne dolazi. Čak i to koje cipele nose kad dođu i izuju se.
(Dani, 31. 12. 1994, 59)

(162)

Iz osnova pogrešna misao! Čak i svirepa!
(Andrić, 237)

(163)

To mi ne smeta, čak je ugodno.
(Selimović, 30)

(164)

Vaše je djelo ostalo u njoj netaknuto. Štoviše, ono je vrlo čvrsto i napreduje s neobičnim uspjehom.
(Marinković, 129)

(165)

Svaka ispunjena želja rađa daljnjom, novom željom, štaviše, rađa kao hidra nekolikim novim željama.
(Krmpotić, 75)

Intenzifikatorska funkcija čak toliko je izrazita da on dolazi i kao samostalno sredstvo gradacije. U okviru gradacionih veznika ovaj intenzifikator sam ili zajedno sa intenzifikatorom i pojačava gradaciju koja je već sintaksički izražena gradacionim veznicima, dok kao samostalno sredstvo za izražavanje gradacije nastupa kao leksički konektor. Rečenice sa ovim gradacionim konektorom daju se transformirati u one sa gradacionim veznikom ne samo – nego/već (i), npr.:

To ne samo da mi ne smeta nego je (čak) i ugodno.
(uporedi primjer 163)

Kao gradacioni konektor štaviše/štoviše, koliko mi je poznato, nije ranije detaljnije posmatran. Kod nekih autora on je svrstan u verifikativne konektore (Silić, 1984: 115), a kod drugih je u prvom planu njegova aditivna uloga, te se posmatra kao aditivni rečenični prilog (Ivić, 1978: 4, Pranjković, 1993: 221). U »isticajne adverbe« (intenzifikatore) svrstao ga je u ranijem radu Pranjković (1984: 50), i to je najbliže ovdje datom tumačenju. Njegova semantika prije svega je intenzifikatorsko-gradaciona, što potvrđuju navedeni primjeri. Transformacija u rečenice sa gradacionim veznicima jedan je od pokazatelja njihove međusobne bliskosti:

Vaše djelo ne samo da je ostalo u njoj netaknuto nego je i vrlo čvrsto i napreduje ...
(Uporedi sa primjerom 164)

I u gradacionoj konstrukciji i u rečenicama sa štoviše/štaviše naglašava se veći značaj, veća važnost postcedentnog poredbenog korelata, tako da je u oba slučaja riječ o uzlaznoj gradaciji.

Osim ovih intenzifikatora, gradacioni leksički konektori obuhvataju i druge intenzifikatore koji se sreću u nekorelacionim gradacionim veznicima (naročito, posebno, nadasve, i sl. ). Gradaciona funkcija takvih konektora počiva na njihovoj leksičkoj semantici, npr.:

(166)

Nisam verovao da neko tako nešto može znati napamet. Pogotovo ne inženjer slabih struja.
(Kulenović, T., 15)

Često intenzifikator ovog tipa ili priloški izraz u okviru koga se nalazi komparativ ili superlativ zadobija ulogu gradacionog leksičkog konektora, a istovremeno se može govoriti i o tome da on uvodi gradacioni parcelat uz baznu komponentu,84 kao u već navođenom primjeru:

(167)

A istovremeno je nemoguće ignorirati javno očitovanje zahtjeva nekoliko tisuća građana. Još je manje moguće sve ih proglasiti natražnjacima ili nacionalistima.
(Danas, 17. 10. 1989, 24)

Na osnovu svih prethodnih primjera može se zaključiti da su intenzifikatori kao leksički gradacioni konektori produktivni u različitim tipovima tekstova i u različitim funkcionalnim stilovima. Semantika gradacije u takvim primjerima u mnogome zavisi od leksičke semantike samog intenzifikatora.

7.2. Gramatički gradacioni konektori

Pod gramatičkim konektorima gradacije podrazumijevamo gradacione veznike, jednočlane i dvočlane. Pri tome se njihovo funkcioniranje na nivou teksta mora posmatrati sa više aspekata. Prije svega, važno je napomenuti da korelacioni veznici dolaze kao kataforički konektori, ali samo onda kada je drugi dio tih veznika elidiran, tj. 0, kao u narednim primjerima:

(168)

To neće biti priča samo o nama. Ista je sudbina mnogih.
(Pasternak, 178)

(169)

Pri čemu se to »nad« odnosi ne samo na naš život koji nam drobi svest. To »nad«, koje gleda napred, nije privatno, već najopštije što se može zamisliti.
(Kaverin, 273)

Prvi dio veznika ne samo kataforički upućuje na naredni tekst. Istovremeno, najčešće već sljedeća rečenica (ili više njih) sadrži konektore koji upućuju na prethodni tekst, na prethodnu rečenicu (to su pretežno leksički konektori, i to potpuni ili djelomični supstitutivni konektori).

Gradacioni veznici kao gramatički gradacioni konektori posmatrani su u poglavlju 6. 0. Sintaksički tip gradacije, tako da će se ovdje ukazati na jednu njihovu specifičnu ulogu u tekstu. Naime, gradacioni veznici mogu postati sredstvo gradacionog organiziranja teksta, i to onda kada u jednom tekstu dolazi do gomilanja više ovih veznika. Na taj način čitav tekst razvija se stupnjevito ili, drugim riječima, može se posmatrati kao tekstualna gradacija. U takvim slučajevima gradacioni veznici postaju gramatičko-stilistički konektori gradacije, čije funkcioniranje ispitujemo u narednom poglavlju.

7.2.1. Gradacioni veznici kao gramatičko-stilistički konektori

Specifičan status mogu dobiti gradacioni veznici u tekstu u kome pokazuju naročitu učestalost. Naime, u pojedinim tekstovima (najčešće publicističkim) gradacioni veznici na poseban način razvijaju temu, tako da im je funkcija razvijačka, ali razvijačka u smislu građenja tekstualne gradacije. Riječ je, zapravo, o različitim načinima nadovezivanja gradacionih konstrukcija, tj. gradacionih rečenica jednih na druge, o njihovom svojevrsnom gomilanju, pri čemu se u čitavom tekstu može pratiti gradacija u više stupnjeva.

Pogledajmo nekoliko kraćih tekstova u kojima gradacioni veznici postaju gramatičko-stilistički konektori:85

(170)

Ponovo se nameću neizbježne paralele s našom situacijom u kojoj sveučilište ne zadovoljava niti zahtjevu da obrazuje za znanstvena istraživanja na razini svjetskih znanstvenih i tehnoloških dostignuća, a još manje da bude mjesto na kojem poneke priprema i otvara za postavljanje vječnih i najvećih pitanja o čovjeku. A da se i ne spominje kako smo i mi suočeni s potrebom dodatnog opismenjavanja svršenih maturanata(...).
(Vjesnik, Panorama subotom, 11. 8. 1990, 14)

(171)

Ne dozvoljavajući nikome, ma ko to bio, da uskraćuje prava naših sugrađana, osobito uz opasnost da se stvori i primisao podozrenja, a kamoli nerazumijevanja, ili čak razmirja među komšijama, pogotovu danas (...), mi oštro protestiramo.
(Oslobođenje, 7. 5. 1990, 7)

(172)

... ako uopće išta vezano za rat može biti bolje i ako nije neukusno reći i riječ dobar, a kamoli komparaciju uz ono što rat znači i jest, pogotovu u ovoj najnovijoj balkanskoj izvedbi.
(Dani, 31. 12. 1994, 56)

U primjeru (170) gradacija je trostepena:

1. stepen: Sveučilište ne zadovoljava niti zahtjevu da obrazuje za znanstvena istraživanja...

2. stepen: A još manje da bude mjesto na kojem poneke priprema...

3. stepen: A da se i ne spominje kako smo i mi suočeni s potrebom...

Prvi stepen sadrži intenzifikator ni koji otvara strukturu rečenice i ukazuje na to da slijedi drugi stepen, uveden nekorelacionim gradacionim veznikom a još manje. Treći, pak, stepen uveden je jednočlanim gradacionim veznikom a da se i ne spominje (ovdje u funkciji gradacionog konektora). Svojom afektivnom obojenošću i visokim stepenom gradacije ovaj je posljednji konektor često u prilici da u tekstu uvodi treći stepen gradacije nakon različitih dvočlanih gradacionih konstrukcija.

Primjer (171) svjedoči o tome da se frekvencija gradacionih veznika i leksičkih gradacijskih sredstava povećava u tekstu koji u prvom planu ima argumentativno-ubjeđivačku funkciju. Ukoliko se, kao u ovom slučaju, javljaju i veznici sa afektivnom obojenošću, gradacija ima za cilj da djeluje i na emocije primalaca i tipična je u publicistici ili u oratorskim nastupima. Intenzifikator osobito otvara niz gradacionih elemenata (veznik a kamoli, intenzifikatori čak i pogotovu, a sve to u jednom kraćem segmentu teksta), čiji je zadatak da izazovu i intelektualnu i emocionalnu reakciju kod primalaca.

Konačno, u primjeru (172) gradacija je još jednom trostepena, a drugi i treći stepen uvode se veznikom a kamoli i jukstapozicijski, intenzifikatorom pogotovu.

Svi navedeni primjeri pokazuju neke opće zakonitosti u obrazovanju tekstualne gradacije pomoću gramatičko-stilističkih konektora, ali konkretne realizacije mogu biti još raznovrsnije i složenije.

Ukoliko se posmatra realizacija kompozicione gradacije u književnoumjetničkim tekstovima i ukoliko se uporedi sa ovim tipom tekstualne gradacije, nastale gomilanjem gradacionih veznika kao gramatičko-stilističkih konektora gradacije, nužno se uočavaju neke paralele. Čini se, naime, da u publicističkom stilu, u esejističkom i oratorskom međustilu, a samo ponekad i u naučno-popularnom podstilu naučnog stila, tekstualna gradacija sa gramatičko-stilističkim konektorima predstavlja jednu vrstu kompozicione gradacije (drugu vrstu predstavljaju tekstovi sa amplifikativnim konektorima) i odgovara kompozicionoj gradaciji u književnomujetničkom stilu (o toj gradaciji više se govori u narednom poglavlju), mada ona nastaje uz pomoć sasvim drugog tipa konektora. Pri tome u ovoj prvoj dominira argumentativno-ubjeđivačka, a u drugoj, književnoumjetničkoj kompozicionoj gradaciji, estetska funkcija.

7.3. Gradacija kao kompoziciona figura u književnoumjetničkim tekstovima

Na ovaj aspekt gradacije ukazivano je u teoriji književnosti i u književnoj stilistici, istina, bez posebnog razrađivanja tog pitanja, tako da je upravo kompoziciona gradacija dugo bila reprezent gradacije na nivou teksta u cjelini (Škreb, 1983: 250; Nicolov, 1980: 196; Koževnikov, Nikolaev, 1987: 79).

Gradacija kao kompozicioni postupak u književnoumjetničkim tekstovima realizira se na različite načine. Ako se posmatra u najširem smislu, čitav jedan književni rod, drama, razvijao se gradacijski, odnosno, imao je kompoziciju zasnovanu na gradaciji. Zapravo, klasična se drama mogla podijeliti na pet dijelova. To su bili: uvod (ekspozicija), razvoj (gradacija), vrhunac (klimaks), pad (obrat) i rasplet (katastrofa) – (Škreb, 1983: 443). Zanemarimo li činjenicu da već pojedini dijelovi jasno nazivom upućuju na gradaciju, može se reći da je drama nužno sadržavala klimaks (uzlaznu gradaciju) do vrhunca radnje, a od vrhunca antiklimaks (silaznu gradaciju).

U prozi i u poeziji također se nerijetko susreće gradacija kao manje ili više očigledan kompozicioni postupak. Zanimljivo je kako je sljedeći tekst o takvoj gradaciji i sam gradacija, zapravo, svojevrsna metagradacija:

(173)

Sada bih da prepričam dvije druge priče koje, za razliku od već navedenih, odmataju svoj nauk postupno, bez iznenađenja, koje guraju svoju povijest uzbrdo korak po korak; i taj je uspon zanimljiv, mada se vrh brda vidi već u podnožju.
(Krmpotić, 114)

Za analizu ovog aspekta gradacije poslužile su narodne priče i bajke, koje se svojom visoko formaliziranom strukturom, shematiziranom morfologijom (Prop, 1982) nameću kao izuzetno pogodan objekat posmatranja. Obično se i u literaturi naglašavalo da gradacija ima važnu ulogu u narodnim pričama i bajkama, s obzirom na to da se one odlikuju postupnošću u kretanju ka snažnijim efektima.

U narodnim pričama i bajkama gradacija se prije svega zasniva na specifičnom logičko-smisaonom slijedu epizoda.

U letonskoj bajci Čarobni prsten (Letonske bajke, 1962: 170–175) otac na umoru ostavi sinu tri dukata. Majka daje sinu jedan po jedan dukat, svaki put sa većim oklijevanjem (prepreka je data gradirano), jer sin kupuje prividno bezvrijedne stvari: psetance, zatim mačku, a treći put čarobni prsten. Majčino oklijevanje da da dukat svaki put je veće, a mladić (subjekt) sve teže dolazi do objekta (dukata). Iz prstena izlazi šest čovječuljaka, koji pomažu sinu da ostvari sve želje. Pas i mačka (zajedno sa čovječuljcima iz prstena to su mladićevi pomagači u Propovoj i Gremasovoj terminologiji)86 tri puta pokušavaju da se domognu prstena:

1. put: pas i mačka ukradu od princeze (protivnika) prsten, ali od radosti ga ispuste i princeza ga ponovo uzme;

2. put: princeza stavi prsten u usta (prepreka je složenija), ali pomoćnici ga lukavstvom ukradu; međutim, dok plivaju do ostrvskog zatvora, prsten ispadne na dno jezera;

3. put: mačka pojede riblje iznutrice, u kojima se nađe prsten, te pomagači konačno savladaju sve prepreke i junaku daju prsten, čime on stiče moć.

Prepreka je, dakle, svaki put data gradirano – zadatak je sve složeniji, a pomoćnici su sve bliži cilju. Gradacija je ovdje, kao u bajkama općenito, zasnovana na ponavljanju iste situacije, ali svaki put uz postupno pojačavanje, gradiranje pojedinih elemenata. Ponavljanje u narodnoj književnosti ima za cilj retardaciju, tj. usporavanje narativnog toka. Po pravilu gradacija u ovakvim slučajevima najmanje je tročlana (uporedi sa bajkama u kojima junak ubija prvo troglavog zatim šestoglavog, te konačno devetoglavog zmaja, gdje se mogu pratiti i brojevi kao leksički gradacioni konektori).

Priča Čudotvorni prsten iz bošnjačke narodne književnosti (Biserje, 1972) tematski je slična upravo analiziranoj letonskoj, ali u njoj gradacija nije očigledna: narativni tok ima manje stupnjeva, tako da je njena kompozicija netipična. Međutim, i pored nekih odstupanja, mogu se izvući određeni zaključci o gradacionoj kompoziciji u narodnim pričama i bajkama. Gradacija u njima počiva na subjektivno-logičkom nizanju značajnijih elemenata i epizoda, a nerijetko je tu zastupljena i kvantitativna gradacija.

U poeziji gradacija također može postati osnovni kompozicioni postupak. Pogledajmo kako je to realizirano u pjesmi Marine Cvetajeve Andre Šenije:

(174)

Andre Šenije se popeo na stratište,

A ja živim, i to je strašan greh.
Ima vremena – železnih – za sve.
Nije pesnik ko peva dok barut miriše.
I nije otac ko sa sina što ide na ratište
Drhteć skida oružje, ubojni pleh.
Ima vremena kada je sunce – greh.

Nije čovek ko u naše dane živi i diše.
(AP, 89)

Osnovna tema pjesme izražena je u kontrastu iz prvih dvaju stihova: Andre Šenije je mrtav, a lirsko »ja« živi, i doživljava to kao grijeh. Još je jedna misao stalno prisutna kao lajtmotiv – Ima vremena kada je sunce – greh, odnosno: postoje »željezna« vremena kada je grijeh živjeti, kada je časnije umrijeti u borbi za stvarne vrijednosti. Upravo ta misao data je u gradaciji:

1. stepen: pjesnik ne treba, ne smije da stvara uz miris baruta;

2. stepen: ni otac nije onaj ko sina šalje u rat;

3. stepen: ni čovjek nije čovjek ako živi u takvom vremenu.

Svaki stepen ne samo da pojačava osnovno značenje već ga i proširuje, uopćava do krajnjih granica. Gradacija u pjesmi ima sve odlike subjektivno-emocionalnog izdvajanja pojedinih elemenata kao važnijih, a bazirana je na logičkom proširivanju važenja osnovne misli (u željeznim vremenima ni pjesnik ne može ostati pjesnik, ni otac ne može ostati otac, i, što je najgore, ni čovjek ne može ostati čovjek). Prvi stepen, stepen kojim pjesma počinje jeste najsubjektivniji (pjesnik prije svega izražava sebe, svoju ličnu moralnu dilemu i etički izbor nestvaranja), da bi dalje uopćavao svoje iskustvo, pridajući mu općeljudsko značenje.

U pjesmi Zapis o rijeci M. Dizdara kao osnova gradacije služi ciklični niz jutro – podne – veče – noć. Stihovi počinju tim riječima, tako da po vertikalnoj osovini prve riječi formiraju gradacioni niz:

(175)

Jutros se jedan vrutak probudi u meni
U podne poče da teče
Poče da buja da se pjeni
Naveče oblinom velike rijeke obremeni
U kasne čase noći
Nestvarno tijelo ove tamne vode ove tajne
Nemirni koraci moji kao čudo svako pohode
(Dizdar, 135)

Niz je, dakle, ovakav:

jutros
u podne
naveče
u kasne čase noći

U čuvenoj Modroj rijeci gradacija se razvija kombinacijom brojnih (iza sedam, iza osam, iza devet, iza deset) i komparativnih nizova (i još huđe i još luđe; i još dublje, i još jače), kao i dijelova u kojima je gradacija subjektivno-logička:

(176)

Modra rijeka
Nitko ne zna gdje je ona
malo znamo al je znano

iza gore iza dola
iza sedam iza osam
i još huđe i još luđe
preko mornih preko gorkih

preko gloga preko drače
preko žege preko stege

preko slutnje preko sumnje
iza devet iza deset
i još dublje i još jače
iza šutnje iza tmače

gdje pijetlovi ne pjevaju
gdje se ne zna za glas roga

i još huđe i još luđe
iza uma iza boga

ima jedna modra rijeka
široka je duboka je

sto godina široka je

tisuć ljeta duboka jest

o duljini i ne sanjaj
tma i tmuša neprebolna

ima jedna modra rijeka

ima jedna modra rijeka –
valja nama preko rijeke

(Dizdar, 240)

Specifičnu ulogu u pjesmi igra ritam, koji je i sam gradacijski dat; stalno se ubrzava, pojačava. Zanimljivo je da pjesma ima dva antiklimaksa: 17. stih jeste prvi antiklimaks, koji zaustavlja ubrzavanje ritma, a dolazi iza najvišeg stepena gradacije (iza uma iza boga) i prvi put imenuje lirski subjekt pjesme (ima jedna modra rijeka). Druga , i još jača antiklimaktična poanta jeste posljednji stih, a njegov značaj i suprotstavljenost svim ostalim stihovima pokazani su i tako što je on grafički izdvojen crticom, jedinim interpunkcijskim znakom u čitavoj pjesmi.

Različita po tonalitetu, ali i po realizaciji gradacije, pjesma I. Ladina Jesam li i nezadovoljan pokazuje kako se više figura može kombinirati kao osnovni kompozicioni postupak:

(177)

Pomislite:
Ja slabašan žitelj Planete
I još k tome osrednje
Koja se kreće oko jedne zvijezde
I još k tome osrednje
Koja se kreće u jednoj galaksiji
I još k tome osrednjoj
Koja se kreće u jednom jatu
Jatu galaksija
I još k tome osrednjem
Pa da nisam
I nezadovoljan
Pokatkada
I nezadovoljan!
(Ladin, 173)

Gradacija je sadržana u nizanju »kosmičkih« pojmova po veličini: ja: Planeta – zvijezda – galaksija – jato galaksija. Svi ovi kosmički pojmovi u opoziciji su sa lirskim »ja«, ali ta se opozicija relativizira ponavljanjem atributa osrednji uz svaki naredni član niza. Gradiranje je uvijek umanjeno stihom koji se stalno ponavlja (»i još k tome osrednje«) kao neka vrsta litote, a počinje stilističkorepriznim i. Upravo zbog tih zadržavanja, usporavanja gradacije, kao i zbog ponavljanja (anadiploza »U jednom jatu/jatu galaksija«), čitaočeva pažnja prvenstveno je usmjerena na konstrukciju stihova, na kompozicione postupke, a tema, koja je u suštini refleksivna, razruješena je u laganom, pomalo ironičnom tonalitetu.

Gradacija u književnoumjetničkim tekstovima kao kompozicioni postupak može imati različite funkcije – ponekad je njen zadatak da naglasi određene emocije, da pojača patetičnost teksta, ali i da pokaže apsurdnost neke situacije, njenu komičnu stranu. Pri tome, kao i kod semantičko-stilističkog tipa gradacije, posebno efektan može biti minus-postupak, tj. postupak izostavljanja najvišeg stepena gradacije.87 Faktor iznevjerenog očekivanja što ga minus-postupci i inače unose čini gradaciju uočljivijom, začudnom.

Nekoliko navedenih primjera, naravno, ni približno ne iscrpljuje varijacije u kojima se javlja kompoziciona gradacija, niti njihova analiza pretenduje na sveobuhvatan prikaz funkcija što ih ona može imati u književnoumjetničkim djelima. Njihov je zadatak da ukažu na važnost posmatranja i tog aspekta gradacije. Narodne priče i bajke zbog svoje formalizirane strukture, a pjesme zbog kompozicionih obilježja stihova, poslužile su prije svega kao model za otkrivanje principa realizacije gradacije u književnoumjetničkim tekstovima.

Bilješke

80 Vidi, npr. Škreb, Stamać, 1983: 250; Nicolov, 1980: 176; Rečnik književnih termina, 1986: 225; Silić, 1984: 119-121.

81 U podjeli gradacionih konektora polazi se od opće podjele svih konektora u monografiji Od rečenice do teksta (Silić, 1984: 109).

82 O semantičkim odlikama numeričkih priloga vidi: Piper, 1988.

83 Treba obratiti pažnju i na interpunkciju: svaka dodatna »otežavajuća okolnost« odvaja se zarezom, zahtijevajući posebno segmentiranje i uočavanje pojedinih elemenata.

84 Vidi primjere u poglavlju Gradacione konstrukcije i parcelacija, i to one primjere u kojima se parcelat pripaja asindetski, a uvodi ga intenzifikator.

85 Ovakav »hibridni« naziv odražava suštinu funkcije gradacionih veznika u tekstu: s jedne strane, to su gramatikalizirana sredstva gradacije, veznici, koji kao takvi imaju osobine gramatičkih konektora. S druge strane, s obzirom na argumentativnu ulogu, oni su i stilistički konektori (takvi tekstovi uvijek se prepoznaju kao tekstualna gradacija.

86 O osnovnim načelima »narativne gramatike« po Gremasu i o osnovnim pojmovima vidi u: Beker, 1991: 66-95.

87 »Naročito je upečatljiva ona skala čijoj najvišoj tački nedostaje oznaka« (Lausberg, 1960:221).