E-biblioteka

Marina Katnić-Bakaršić: Gradacija

6. Sintaksički tip gradacije

Sintaksički tip gradacije realizira se u gradacionim konstrukcijama, koje se u sintaksi izdvajaju od šezdesetih godina ovoga vijeka. Ove se konstrukcije, zasad, proučavaju isključivo u slavenskoj sintaksi. Prvi ih u svojim radovima razmatraju češki i slovački lingvisti – npr, Bauer (1956), (1957), Blažek (1962), Šmilauer (1969) i drugi. U nešto manjoj mjeri prihvaćene su u polonistici, i to prije svega na nivou teorijskih osnova (Walczak, 1969) ili razmatranja gradacionih konstrukcija u ruskom jeziku (Zinkiewicz–Tomankowa, 1968). Od ruskih sintaksičara radove im posvećuju Belošapkova (1967), Serebrjanaja (1964), (1964a), (1969), (1972), Smirnov (1978 i 1979), Rogožnikova (1971), a izdvojene su i u svim novijim gramatikama ruskog jezika: u Gramatici pod redakcijom J. Švedove (1970) i u Akademijinoj Ruskoj gramatici (1980), te u Kratkoj ruskoj gramatici (l989). Uočavaju ih i slovenački lingvisti (Toporišič, 1968 i 1970), (Lamut, 1969). Za serbistiku i kroatistiku značajni su radovi M. Kovačevića (1985, 1987). Na osnovu naučne argumentacije koja je data u svim ovim radovima čini se potpuno opravdanim (čak neophodnim!) izdvajanje gradacionih konstrukcija u svim slavenskim jezicima, a uz to se otvara mogućnost za njihovo svrstavanje u sintaksički tip gradacije. Da bi postojanje takvog tipa bilo naučno motivirano, u ovom poglavlju daje se njihov potpuniji popis i opis na osnovu građe iz bosanskog, hrvatskog i srpskog jezika.

I pored relativno brojnih radova koji su posvećeni ovoj problematici ne može se govoriti o jedinstvenom shvatanju gradacije kao sintaksičke kategorije. Najšire gledano, svi se ti radovi mogu podijeliti u dvije velike skupine, koje čine:

  1. radovi što u sintaksičku gradaciju svrstavaju i semantičko–stilistički tip gradacije kako je ovdje posmatrana, dakle, oni radovi koji ne prave razliku između leksički i gramatički izražene gradacije;
  2. radovi što pod sintaksičkom gradacijom podrazumijevaju samo konstrukcije sa karakterističnim gradacionim veznicima, dakle gramatikaliziranu gradaciju.

U prvoj skupini nalaze se prije svega radovi čeških, slovačkih i slovenačkih autora (Šmilauer, 1969; Tokarz, 1972–1973). Prema takvom shvatanju u sintaksičku gradaciju ulaze i neki primjeri koje pripadaju izrazima semantičko–stilističke gradacije (npr, primjeri tipa: Duboko, sve dublje je tonuo u san i slično).

Takvi iskazi, u kojima je osnov za izdvajanje gradacije semantički međusobni odnos leksema, a ne specifičnost sintaksičkih sredstava, nisu zastupljeni u radovima iz druge skupine. Tu drugu grupu čine prije svega radovi ruskih, i poljskih sintaksičara. Po njihovom shvatanju, koje se čini znatno opravdanijim, o sintaksičkoj gradaciji ne može se govoriti tamo gdje nema gradacionih veznika.60

Isto tako nema osnova za uvrštavanje u ovu skupinu veznika kao što su ni – ni – ni ili kako – tako.61 Ti veznici, naime, nisu gradacioni veznici i gradacija u njima, ako i postoji, počiva na semantici leksema, a ni u kom slučaju ne na semantici veznika. Konstrukcije sa ponovljenim veznikom ni – ni – ni jesu otvorene strukture, dok su gradacione konstrukcije zatvorene, dvočlane. Isto tako, ove prve konstrukcije počivaju na »koordinaciji podjednako značajnih elemenata sadržaja« (Kovačević, 1987: 8), a suština gradacionih konstrukcija upravo je u različitom značaju elemenata, tj. poredbenih korelata, npr.:

(60)

On (...) ne štedi ni sebe ni ostale.
(Danas, 15. 11. 1989, 85)

(Uporedi sa: On ne štedi ne samo sebe nego ni ostale)

Rečenice, pak, tipa koliko – toliko i kako – tako jesu strukturno dvočlane, ali one također počivaju na koordinaciji jednakovrijednkih elemenata, npr.:62

(61)

Obično se (...) pozornost svraća koliko na stvaralačku autentičnost, toliko i na vlastitu nacionalno–duhovnu posebnost i samobitnost.
(Duraković, 5)

(62)

U svojoj poeziji i esejistici Bašagić je ostavio mnoga eksplicitna svjedočanstva kako o svojim pjesničkim uzorima tako i o vlastitim shvatanjima poezije
(Rizvić, 13)

Ukoliko se ovi primjeri usporede sa transformiranim gradacionim (»ne samo na stvaralačku autentičnost nego i na vlastitu nacionalno–duhovnu posebnost i samobitnost... «; »ne samo o svojim uzorima ... nego i o vlastitim shvatanjima... «), jasno se vidi da veznici uzrokuju postojanje različitih odnosa – u osnovnim primjerima riječ je o jednakovrijednim, »proporcionalnim« elementima, dok se u transformiranim primjerima radi o gradaciji, o dominaciji drugog korelata nad prvim.

U oba ova tipa konstrukcija, dakle, nikad se ne radi o sintaksičkoj gradaciji, ali je sasvim moguće da su leksemi u njima u odnosu semantičko–stilističke gradacije.

Još očiglednije ovo se može pratiti na nekim konstrukcijama sa veznikom ili, gdje se leksičkim elementima ukazuje na semantičku gradaciju, tačnije, gradiranje, dok se na sintaksičkom planu može govoriti o postojanju disjunktivnih (rastavnih) rečenica:

(63)

Sada je bogata, ili bar veoma imućna.
(Kaverin, 275)

(64)

Ali bit će da oni pojavu bitno, ili barem znatno pogađaju.
(Pranjić, 152)

Antiklimatički odnos leksema dopunjuju intenzifikatori (tačnije, ekstenzifikatori) tipa »umanjivača« bar, barem, ali se na sintaksičkom planu odnos disjunkcije ne mijenja.

Gradacione konstrukcije, kao i drugi tipovi gradacije, počivaju na gradacionom poređenju, tj. na poređenju članova različitog intenziteta, kvantiteta ili značaja, važnosti sa govornikovog stanovišta. Drugim riječima, karakterizira ih različita »specifična težina« članova niza, odnosno poredbenih korelata, dominacija jednog elementa u odnosu na drugi, izražavanje ili narastanja intenziteta nekog svojstva63 (Serebrjanaja 1969: 72).

Njihove su odlike sljedeće:

  1. zatvorena, dvočlana struktura gradacionog niza;
  2. postojanje specijalizovanih gradacionih veznika koji svojim prisustvom upućuju na gradacione odnose;
  3. veznicima uvjetovan obavezan poredak članova gradacionog niza.

Prve dvije osobine odvajaju sintaksički tip gradacije od semantičko-stilističkog (čija je struktura otvorena, najmanje tročlana i ne uključuje gradacione veznike). Zajednička osobina oba ova tipa gradacije jeste determiniranost poretka članova niza prema porastu, odnosno opadanju značaja ili intenziteta članova. Prema tome, u sintaksičkom tipu takav poredak uvjetuju gradacioni veznici, nezavisno od međusobnog odnosa članova niza, dok u semantičko-stilističkoj gradaciji on biva uvjetovan isključivo semantičkim (eventualno i stilističkim svojstvima) samih članova.

Samo u nekim slučajevima oba ova tipa gradacije dolaze zajedno, kao u narednom primjeru koji je već navođen pri razmatranju cikličnih nizova i »trojki«:

(65)

Nema sumnje da se u odnosu spram njih može otčitati ne samo odnos prema prošlosti nego i prema sadašnjosti (pa i budućnosti).
(Danas, 17. 10. 1989, 23)

Nakon korelacionog veznika ne samo – nego i dolazi i nekorelacioni veznik pa i sa gradacionim značenjem (ne samo X nego i Y, pa i Z). Takva kombinacija dvaju tipova gradacije u korpusu je prije izuzetak nego pravilo i ne negira prethodne postulate o gradacionim konstrukcijama.

Gradacione konstrukcije mogu se razvrstavati na osnovu različitih formalnih i semantičkih kriterija, pri čemu uvijek odlučujuću ulogu imaju gradacioni veznici.

Jedna od podjela počiva na formalnim kriterijima, i to s obzirom na vrstu veznika. Prema toj podjeli gradacione konstrukcije dijele se na one sa korelacionim (dvočlanim) i one sa nekorelacionim (jednočlanim) veznicima.

Prvi tip obuhvata veznike kao što su:

ne samo – nego/već (i)
ne toliko – koliko.

Drugi tip konstrukcija karakteriziraju jednočlani gradacioni veznici i vezničke skupine, i to:

a kamoli/nekmoli,
a ne samo,
a ne da,
a ne toliko,
a naročito,
a posebno,
a još više,
a još manje i dr.

Druga podjela gradacionih konstrukcija prema gradacionim veznicima jeste podjela na kostrukcije sa pravim gradacionim veznicima (gradacionim veznicima u užem smislu) i gradacionim veznicima u širem smislu (možda bi bilo adekvatnije nazvati ih veznicima sa gradaciono-intenzifikatorskim značenjem). Pošto gradacioni veznici spadaju u grupu veznika diferenciranih značenja (Švedova 1980a: 629), onda se i na tom planu može zapaziti izvjesna zakonitost. Naime, veznici koji spadaju u grupu pravih gradacionih veznika:

ne samo – nego/već (i)
ne toliko – koliko

najšire su zastupljeni, a i značenje im je gradaciono u najširem smislu (najopćijem), odnosno, najmanje je specijalizirano za izražavanje pojednih nijansi u gradaciji. S druge strane, gradacioni veznici u širem smislu (i ne samo veznici nego i vezničke skupine) manje su zastupljeni, imaju znatno užu sferu upotrebe, što je svakako u vezi sa činjenicom da elementi što ih oni sadrže svojim leksičkim značenjem uvjetuju specijalizaciju tih vezničkih skupina samo za određene nijanse u značenju, a nerijetko i određena formalna ograničenja upotrebe. U ovoj grupi gradacionih veznika u širem smislu izdvajamo nekoliko podgrupa:

  1. a) veznik »a« u kombinaciji sa intenzifikatorom: a posebno, a naročito, a pogotovo/u, a osobito);
  2. b) veznik »a« sa priloškim izrazom izrazom koji najčešće uključuje komparativ ili superlativ: a još više, a još manje, a tim prije, a najviše, a najmanje);
  3. c) veznički kompleks u čijem je centru glagol govorenja: a da se (i) ne govori, a da (i) ne govorimo;
  4. d) veznici tipa pa (čak) i/ni sa gradaciono–priključnim značenjem. Možda je umjesno zvati ih pojačivački, na osnovu toga što se donekle odvajaju od svih prethodnih gradacionih veznika (Švedova, 1970: 678). Gradacija je u njima vezana za prisustvo intenzifikatora (nerijetko dolaze najčešće dva: čak i).

Kod svih veznika ove grupe (gradacioni veznici u širem smislu) leksičko značenje konkretizatora64 upućuje na tip gradacije i na semantičke nijanse skupine (a i stilističke), pri čemu je u prvom planu upravo intenzifikacija. Na osnovu toga cijelu tu skupinu možemo nazvati veznicima sa gradaciono–intenzifikatorskim značenjem.

Upravo na ovoj klasifikaciji gradacionih konstrukcija bazira se postupnost izlaganja u narednim poglavljima.

Od početka istraživanja gradacionih konstrukcija bilo je pokušaja da se one klasificiraju po semantičkim svojstvima. U češkoj sintaksi dominira podjela tih konstrukcija na dva tipa:

  1. važno je (postoji) X, a još je važnije Y (npr. veznici ne samonego (već i);
  2. nije važno (ne postoji) X, a obrnuto, još je važnije Y (npr. veznici ne samo da nenego i; (Blažek 1962).

Ovakva klasifikacija dosta je neodređena i, mada je razrađena i dalje, znatno je lošija od klasifikacije što je široko prihvaćena u ruskoj sintaksi. Takva podjela uključuje tri tipa odnosa:

  1. važno je X, i još je važnije Y (ne samo – nego i, a ne samo);
  2. istinito je, tačno je X, još je istinitije, tačnije Y (npr. ako ne – a ono bar, i sl. );
  3. Y više odgovara suštini označenog nego X (tačnije, bolje rečeno i drugo) (Švedova, Lopatin, 1989: 610).

Međutim, operativna vrijednost ove podjele znatno je smanjena kada se zna da je čitav niz veznika moguće susresti u dva tipa. Na osnovu takvih tipova semantičkih odnosa u gradacionim konstrukcijama uspješno se može posmatrati konkretna semantika svakog pojedinog primjera, ali ne i izvršiti precizna i tačno određena podjela tih konstrukcija. Osim toga, priloge i priloške izraze tipa (tačnije, bolje rečeno) posmatramo prije svega kao leksičke konektore, a ne kao veznike, tim prije zato što se na osnovu istraženog korpusa može zaključiti da oni gotovo nikad nisu zabilježeni u kombinaciji sa veznikom »a«, koji bi mogao biti pokazatelj gramatikaliziranosti takvih izraza. Osim toga, kod svih njih jaka je veza sa eksplikativnim konstrukcijama, dok je gradaciono značenje potisnuto u drugi plan.

Na semantičkom planu sve gradacione konstrukcije karakterizira odnos konjunkcije, a odnos poredbenih korelata, tj. dvaju dijelova ovih konstrukcija, uvijek se može predstaviti kao X&Y, ma kakva bila njihova konkretna realizacija.65

Na formalnom planu, međutim, situacija je nešto složenija. Budući da pitanje pripadnosti gradacionih konstrukcija parataksi ili hipotaksi još nije u potpunosti zadovoljavajuće riješeno (postojeći radovi najčešće ih vezuju za koordinaciju), na formalnom planu ipak treba napraviti distinkciju između konstrukcija sa nekorelacionim i korelacionim veznicima. Konstrukcije sa nekorelacionim veznicima nesumnjivo spadaju u koordinaciju, dok je gradacione konstrukcije sa korelacionim veznicima, po našem mišljenju, bolje svrstati u zavisne rečenice s obzirom na njihovu zatvorenu, dvočlanu strukturu,66 u kojoj prvi dio direktno uvjetuje drugi i omogućava njegovo postojanje.

6.1. Gradacione konstrukcije sa gradacionim veznicima u užem smislu

6.1.1. Gradacione konstrukcije sa veznikom ne samo – nego/već (i)

Korelacioni veznik ne samo – nego/već (i) jeste gradacioni veznik par exellence, a gradacione konstrukcije koje njega uključuju daleko su najzastupljenije u promatranom korpusu tekstova.67

Kostrukcije sa tim veznikom veoma su raznovrsne, te kao poredbeni korelati dolaze članovi rečenice, pojedinačno i u sintagmama ili cijeli rečenični sadržaji (vidi primjere). Istovremeno, razlika između usporedbe jednog elementa ili cijelog rečeničnog sadržaja jedino je u tome što su pri poređenju elemenata ostali rečenični članovi elidirani, pošto su podudarni, a time i redundantni (Kovačević, 1987: 227).

(66)

Slojevitost odnosa otvara mogućnost ne samo sintaksičkome nego semantičkome i pragmatičkome opisu teksta.
(Velčić, 113)

(67)

Meni se ja reda za ovog udavati koji će ne samo mene, već i moje roditelje srećne učiniti (...)
(Biserje, Narodna priča, 96)

(68)

Ja sam pročitala i sa užasom sam shvatila da sam se odvikla ne samo da osećam nego i da mislim.
(Kaverin, 191)

(69)

Ne samo da su dobili naredbu uništiti Maljevičeva djela već sva djela ruske avangarde.
(Vjesnik, 23. 12. 1989, 10)

(70)

Deca se igraju golišava ne samo pored vode nego i po gradskim ulicama.
(Andrić, 193)

(71)

Time je ne samo proširen krug gledalaca, nego je u teatar dovedena nova publika
(Dani, Sarajevo, 24. 10. 1994, 46)

(72)

A čovjek osjeća potrebu ne samo da misli već i da kaže (...)
(Selimović, 142)

Kao i drugi tipovi gradacionih konstrukcija, i ove se odlikuju strukturnom zatvorenošću i dvočlanošću, što je predodređeno korelacionim veznikom. Najčešće se njihova semantička struktura određuje kao:

ne samo X nego/već (i) Y = i X i Y,
tj. važno je (postoji) X
i još je važnije Y (postoji i Y, što je još važnije)

ili

ne samo ne X nego/već ni Y = ni X ni Y (ne postoji,
nije važno X, niti postoji, tj. još je manje važno Y).

Prvi dio korelativnog veznika sadrži restriktor samo, koji unosi ograničavanje važenja poredbenog korelata što ga taj restriktor uvodi. Riječca za negaciju ne negira restriktor, čime skida njegovo ograničavajuće značenje, isključuje njegovo apsolutno djelovanje. Time ona otvara mogućnost drugom članu, tačnije, ona pokazuje da slijedi drugi član niza (Kovačević, 1987: 228; Serebrjanaja, 1969: 77). Istovremeno, ova negacija ne utiče na preostali dio rečenice, tako da predikat može biti afirmativan ili negativan.

Drugi dio veznika potencira veću važnost (ili veći intenzitet svojstva) drugog člana. Ovdje dolaze nego ili već, najčešće u kombinaciji sa intenzifikatorom i. Samo u izuzetno rijetkim slučajevima u drugom dijelu nalazi se veznik no, a u savremenom jeziku njegova upotreba smatra se okazionalnom.

Važno je reći da semantika veznika ne samo – nego/već (i)68 određuje uzlaznu gradaciju, koja može, ali i ne mora biti praćena semantičko–stilističkom gradacijom leksema u okviru poredbenih korelata. Samo u nekim slučajevima ove se dvije gradacije kombinuju:

(73)

Unutar tog svog atletskog zabrana on je uvijek morao biti ne samo prvi, već uvjerljivo prvi.
(Danas, 1. 10. 1988, 1)

Zabilježeni su i primjeri u kojima negativni eksponent dolazi ispred predikata, a ne direktno ispred restriktora, npr.:

(74)

(...) U Kamernom teatru ne igraju samo glumci Kamernog već i Narodnog (...)
(Dani, 24. 10. 1994, 46)

(75)

To se ne događa samo s oblicima znanstvene proze, nego i sa svim tekstovima (...)
(Velčić, 126)

(76)

Pisati ne znači samo razmišljati nego i pevati.
(Zbornik Gorkog, 95)

Da u takvim primjerima nije riječ o rečeničnoj negaciji, mada tako na prvi pogled izgleda, pokazuje se tek navođenjem drugog poredbenog korelata. Radi se, zapravo, o pseudorečeničnoj negaciji, koja se odnosi samo na restriktor, a ne na cijelu rečenicu (Kovačević, 1987: 228), tako da ne igraju samo = igraju ne samo; to se ne događa samo s oblicima... = to se događa ne samo s oblicima... , pisati ne znači samo = znači ne samo... Naravno, isključivanjem restriktora dobija se prava rečenična negacija, ali se onda ne može ni govoriti o gradacionim rečenicama.

Stepen gradacije u rečenicama varira u zavisnosti od toga da li nakon suprotnog veznika dolazi intenzifikator ili ne, a ako dolazi, da li je sam ili kombinovan sa nekim drugim. Najfrekventniji su primjeri sa intenzifikatorom i/ni (ova druga forma onda kada je predikat u drugoj klauzi negativan) ili čak. Intenzifikator i/ni zapravo se može smatrati manje–više obaveznim dijelom veznika ne samo – nego /već i (vidi niz prethodnih primjera), a u kombinaciji sa čak pojačava gradaciju, npr.:

(77)

Ne samo mi, bolesnici, nego su se čak i liječnici pitali.
(Vuletić, 155)

Umjesto uobičajenih intenzifikatora u drugom dijelu korelacionog veznika mogu biti drugi leksemi, koji umjesto različite nijanse značenja u gradacioni niz, modifikuju njegovo osnovno značenje (Serebrjanaja, 1969: 78), npr.:

(78)

U odnosu prema mladom književnom naraštaju nije za nas starije problem samo u tome što ćemo, možda, biti prema njemu surevnjivi, isključivi i nepravedni, nego još više što postoji opasnost da (...) budemo malodušni i plašljivi.
(Andrić, 196)

(79)

... Semiologija koja značenje definira kao dvosmjeran proces između znaka i označene pojave (...) dopušta da spoznaja ne samo prijeđe razinu znaka nego i – što je valjda još važnije – da se opet vrati na nju.
(Škiljan, 151)

(80)

To je jedan od najsjajnijih likova ne samo u djelima Gorkog već, možda, i u čitavoj svjetskoj književnosti XX stoljeća.
(Zbornik Gorkog, 87)

U prvom primjeru priloški izraz još više pojačava, naglašava gradaciju (tj. važnost drugog poredbenog korelata), dok u narednom primjeru dolazi propozicionalni intenzifikatorski konektor što je valjda još važnije. Konačno, u posljednjem primjeru možda unosi modalno značenje hipotetičnosti drugog poredbenog korelata.

Odsustvo bilo kakvog intenzifikatora u drugom dijelu korelacionog veznika ovog tipa prije se može smatrati izuzetkom nego pravilom. Osim što takvi primjeri sadrže ublaženu gradaciju, oni, površinski gledano, pokazuju veću sličnost sa modelom suprotnih rečenica:69

(81)

Slojevitost odnosa otvara mogućnosti ne samo sintaktičkome nego semantičkome i pragmatičkome opisu teksta. (Velčić, 113)

(82)

Slika stepe nije ovde živopisni ukras, nije samo pejzaž, već iracionalni fenomen, glas svemira ...
(Zbornik Gorkog, 98)

(83)

Danas on ne samo da je aktuelan, ne samo da tužnije zvuči već mu prijeti opasnost da ga potisne pandan sa mnogo oporijom i po civilizaciju poraznijom porukom.
(Oslobođenje, 13. 11. 1988, 2)

Moglo bi se čak govoriti o tome da se primjeri bez intenzifikatora nakon drugog dijela veznika doimaju nepotpuni, netipični, gotovo kao stilski neuglađeni.

Posmatrani model gradacionih rečenica može imati još jednu realizaciju: može biti potpuno izostavljen drugi dio korelacionog veznika, tako da je struktura konstrukcije ovakva:

ne samo X – 0 Y.

U takvim slučajevima drugi poredbeni korelat pripaja se asindetski, a pauza se produžava i preuzima vezničku funkciju:

(84)

Ne samo da se malo čini, malo se čak i govori o tome (...).
(Oslobođenje, 19. 10. 1988, 19)

(85)

... Ta inverzija nije samo izražajno i ritmički funkcionalna, ona je formalno-kompozicijski uvjetovana (...)
(Pranjić, 141)

(86)

Naše odlučnije otvaranje prema Evropi (...) ne samo da je potrebno nama, potrebno je i Evropi.
(Oslobođenje, 18. 10. 1988, 3)

U takvim primjerima veoma lako se uvrštava izostavljeni dio veznika (Ne samo da se malo čini nego se čak i malo govori... ; nije samo izražajno funkcionalna nego je i kompozicijski uvjetovana; ne samo da je potrebno nama nego i Evropi). Izostavljanje drugog dijela veznika mnogo je manje upadljivo tamo gdje umjesto njega dolaze intenzifikatori (čak i u primjeru 84), tako da je stilska markiranost nešto manja nego tamo gdje nema ni intenzifikatora. Zanimljivo je, međutim, da shema ne samo X – 0 Y najčešće povlači za sobom ponavljanje onih članova rečenice koji se nalaze u prvom poredbenom korelatu, ali u vezničkim konstrukcijama kao redundantni bivaju elidirani (potrebno je u primjeru 86) ili bar redupliciranje njihove pozicije uz navođenje leksičkog anaforičkog konektora, kao što je ona u primjeru (85).

Specifičnu stilogenost posjeduju primjeri u kojima je potpuno izostavljen i drugi dio veznika, ali i sam drugi poredbeni korelat. Uporedi npr.:

(87)

Nacionalizam je, uz to, ne samo po etimološkom značenju, još poslednja ideologija i demagogija koja se obraća narodu.
(Kiš, 31)

(88)

Jevrejstvo je, međutim, u mom slučaju, i ne samo u mom, (...) isto ono nepromenjeno osećanje što ga je još Hajne nazvao »porodičnom nesrećom«...
(Kiš, 50)

Stilogenost takvih primjera, čija je shema:

ne samo X – 0,

počiva na efektu iznevjerenog očekivanja: primalac poruke nakon prvog dijela veznika (ne samo) i prvog poredbenog korelata očekuje navođenje drugoga, budući da, kao što je već ranije rečeno, upravo taj prvi dio otvara strukturu rečenice, predodređuje navođenje njenog drugog dijela koji će je konačno zatvoriti. Ako drugog dijela konstrukcije nema, ako je ona = 0, primalac, međutim, ipak ima mogućnost da je bar približno rekonstruira na osnovu sadržaja prvoga dijela. On je, dakle, u mogućnosti (a moglo bi se reći i u obavezi) da izabere jedan od mogućih korelata, čime je doveden u aktivniju poziciju nego kod neutralne, potpune gradacione konstrukcije. Tako bi se prethodni primjeri mogli proširiti ovako: »ne samo po etimološkom značenju nego i šire (nego i uopće; nego i po svim svojim dimenzijama« i sl. – 87), odnosno »u mom slučaju, i ne samo u mom nego i u mnogim drugim slučajevima (nego i kod većine drugih)« i sl. – primjer 88). Ovakve stilogene varijante konstrukcije ne samo – nego/ već (i) po pravilu se izdvajaju poziciono i intonacijski (najčešće su u poziciji umetnute rečenice).

Okazionalnom možemo smatrati upotrebu restriktora tek umjesto samo. Korpus pokazuje samo nekoliko takvih primjera, koji su zbog manje učestalosti stilski markirani u odnosu na ne samo – nego / već (i), npr.:

(88)

(Ova knjiga – M. K.-B. ) nije tek (= samo) puki zbir desetogodišnjeg rada, nego pokušaj da se (...) ukaže i na generičko-evolutivne tokove ovog pjesništva.
(Duraković, 6)

(89)

Evidentna (je – prim. M. K.-B. ). opsjednutost progonstvom, osamom i strahom, koji ne proizlaze tek (= samo, M. K.-B. )iz umjetnikove fragilne prirode, nego su odraz teškog i traumatskog sudara sa svakodnevicom.
(Vjesnik, Panorama subotom 23. 12. 1989, 17)

(90)

Njega u komparativnostilističkoj analizi ne zanimaju tek (= samo, prim. M. K.-B. ) sinonimski ekvivalenti (...) koji izražavaju analogne »ideje«. Zanimaju ga više, i s pravom, one sličnosti i razlike koje se mogu otkriti u (...) stilu pojedinih pisaca i književnih pravaca.
(Pranjić, 124)70

Čestica ne nikad ne može doći uz restriktor tek, tako da primjeri ovakvog tipa uvijek nose i pseudorečeničnu negaciju.

Kod varijanata veznika ne samo – nego već/i može se posmatrati i veznik ne da – nego, u kojem odsustvuje restriktor samo, a po pravilu u drugom dijelu nema intenzifikatora. Zbog tih osobina potencira se nijansa značenja suprotnosti.

(91)

Pusti čovjeka neka ispriča, da si čestit ti bi prvi ispričao. A hoćeš, kunem ti se, samo sačekaj. Ne da ćeš pričati, nego ćeš pjevati
(Karahasan, 47)

(92)

Ovu žensku ne da ću potući, nego ću je zgaziti
(Sheldon, 93)

Intenzifikator u narednom primjeru dolazi kada su obje klauze negativne; značenje suprotnosti ponovo je manje izraženo, a gradacije – više.

(93)

Ne da nisam imao pravo na stan, nego ni na skromno proširenje od deset-dvadeset kvadrata
(Vjesnik, Panorama subotom, 14. 7. 1990, 3)

Veznik ne samo – nego / već (i) kao najtipičniji gradacioni veznik dolazi u svim funkcionalnim stilovima (osim u administrativnom, kojem u principu nisu svojstvene gradacione konstrukcije). On je, međutim, posebno značajan u onim tekstovima koji podrazumijevaju i, čak, zahtijevaju argumentaciju. Naime, upravo je argumentativna funkcija osnovna funkcija sintaksičkog tipa gradacije. Ovaj se veznik naročito često javlja u naučnim tekstovima, informativno-analitičkim žanrovima publicističkog stila, u oratorskim žanrovima i slično. U književnoumjetničkom stilu on dolazi i u proznim i u dramskim tekstovima, i to u autorskom govoru likova, ali i u onim segmentima teksta koji imaju retoričko-ubjeđivačku obojenost. Poeziji nije svojstven, budući da u njoj preovladava semantičko-stilistička i kompoziciona gradacija, čija je osnovna funkcija estetska, a manje argumentativna.

6.1.2. Gradacione konstrukcije sa veznikom ne samo da ne – nego/već

Ovaj veznik, mada se na prvi pogled malo razlikuje od veznika ne samo – nego /već (i), odlikuje se specifičnim crtama i na formalnom i na semantičkom planu, tako da se može smatrati zasebnim gradacionim veznikom.

Na formalnom planu on uvijek nakon restriktora sadrži odričnu česticu ne (tako da glasi ne samo da ne ili ne samo što ne), dok je predikat u drugom dijelu konstrukcije, tj. u drugom poredbenom korelatu, obavezno afirmativan.71 Iz ovoga opisa proističe i sužena distribucija veznika ne samo da ne – nego / već; on dolazi samo u konstrukcijama u kojima su oba korelata izražena predikatima, odnosno u konstrukcijama u kojima se porede rečenični sadržaji, a najavljuje ih općesubordinirani veznik da (ili što) u sklopu korelacionog veznika.

(94)

On od toga ne samo da ne bi ušutio već kao da bi se još više razmahao.
(Iskander, 14)

(95)

Jer ja ne samo da nisam odustala od svoje zamisli do dospem do Pariza, nego čak pokušavam da ostvarim tu mogućnost uz pomoć mog hediva.
(Kaverin, 190)

(96)

Ono što sam iskusio kao dijete ne samo da ne blijedi nego se pojačava.
(Dani, april 1995, 58)

Semantička razlika ovih konstrukcija u odnosu na konstrukcije sa ne samo nego / već (i) jeste u tome što one pripadaju skupini gradacionih konstrukcija kod kojih prvi član ne postoji, ne važi ili nije značajan, dok je zato još više važno postojanje, važenje drugog člana. Prvi poredbeni korelat negira hipotetički moguću radnju (odnosno radnju koja je više očekivana u datoj situaciji), dok drugi član ističe poredbeni korelat koji je manje očekivan, ali je tim prije važan, tj.:

Ne postoji (ne realizira se) X, a tim prije
postoji (realizira se) Y72

Radnje ili pojave u poredbenim korelatima često su suprotne, tako da se nalaze i dodatni leksički elementi koji ukazuju na tu suprotnost, a od intenzifikatora po pravilu ne dolazi i, već češće čak.

Gradacija u ovim konstrukcijama počiva na tome što se ne realizira prvi korelat, koji je više očekivan (ne samo da ne X), te zato sa još većom važnošću (intenzitetom, kvantitetom) dolazi do realizacije manje očekivanog drugog poredbenog korelata (nego Y). Činjenica da su poredbeni korelati najčešće suprotni (vidi prethodne primjere) ne utiče na gradaciju, koja je i kao semantičko-stilistička pojava često povezana sa antonimijom (vidi poglavlje Gradacija i antonimija). Konjunkcija kao osnovna semantička karakteristika gradacionih konstrukcija također nije narušena:

Ne samo da ne X nego / već / čak Y
počiva na odnosu:
i ne-X i Y

Osim distribucionih ograničenja o kojima je već bilo riječi (zastupljenost isključivo u konstrukcijama kod kojih su poredbeni korelati izraženi predikatima ili rečeničnim sadržajima), konstrukcije sa ovim veznikom po širini upotrebe ne zaostaju za onima sa veznikom ne samo – nego / već (i), tako da su zastupljene u svim funkcionalnim stilovima, osim administrativnog stila, a osnovna im je funkcija argumentativna.

Kao posebna varijanta ovog veznika dolazi veznik ne da ne – nego; već.

(97)

Ona ne da me nije poslušala, nego se od straha srušila na moje noge.
(Vuletić, 72)

(98)

Ali upotreba »dopea« u sportu danas ne da nije liberalizirana, ne da je postavljena izvan normi, već je institucionalno strogo proskribovana.
(Danas, 11. 10. 1988, 41)

Taj se veznik može uporediti sa veznikom ne da – nego/već kao varijantnom vezniku ne samo nego/već (uporedi primjer 98, u kojem su ova dva veznika kombinirana). Na formalnom planu odlikuje ga odsustvo restriktora samo u prvom dijelu i odsustvo intenzifikatora u drugom dijelu, a na semantičkom planu to prouzrokuje negovu bliskost sa suprotnim rečenicama. Stilska osobenost upotrebe veznika ne da ne – nego/već jeste kolokvijalnost i afektivnost.

6.1.3. Gradacione konstrukcije sa veznikom ne toliko – koliko

U većini slavenskih jezika među najzastupljenije gradacione konstrukcije spadaju one sa korelacionim veznikom ne toliko – koliko.73 One pokazuju i strukturnu i semantičku bliskost sa konstrukcijama što sadrže veznik ne samo nego / već (i). Na formalnom planu ovaj veznik nakon negativnog eksponenta sadrži količinski zamjenički prilog toliko umjesto restriktora samo. Negacijom ovog priloga predodređuje se navođenje drugog poredbenog korelata, koji se uvodi sa prilogom koliko. Semantički, ove se konstrukcije također odlikuju nejednakom važnošću (odnosno intenzitetom) nekog svojstva (ili dvaju svojstava) poredbenih korelata. Dakle, model ovih konstrukcija ne toliko X koliko Y svodi se na semantiku:

Postoji (važi, važno je) X, i, još važnije,
postoji (važi, važno je) Y,
odnosno, konačno:
i X i Y (konjunkcija)

Ovaj se model gradacionih konstrukcija oslanja na model načinskih rečenica; u njemu dolazi do permutacije zamjeničkih priloga u odnosu na model koliko X – toliko Y, koji se odlikuje jednakom vrijednošću kvantifikovanih sadržaja. U gradacionom modelu uz permutaciju priloga i uvođenjem negativnog eksponenta ukazuje se na nejednaku vrijednost poredbenih korelata (Kovačević, 1987: 230).

(99)

A mene nije zadivila toliko njezina ljepota koliko neobična, nikad dotad viđena osamljenost u očima.
(Bulgakov, 150)

(100)

(...) Odgovorih, dirnut ne toliko njegovom upornošću koliko njegovim odlaskom.
(Iskander, 26)

(101)

Nisam ja toliko protiv petljanja koliko sam protiv simplifikacija.
(Karahasan, 129)

(102)

(...) Sve ovo što se danas u Republici radi nije toliko zbog drugih, koliko za našu javnost.
(Danas, 11. 10. 1988, 12)

S obzirom na činjenicu da se kod ovog veznika radi uvijek o nejednakom kvantificiranju dvaju sadržaja, takve konstrukcije najbliže su gradacionom poređenju (manje X, više Y), i kod njih se sa pravom može govoriti i o različitom intenzitetu, tj. kvantitetu poredbenih korelata, a ne samo o različitom stepenu važnosti.

I kod ovoga veznika može se govoriti o negaciji kvantifikatora putem pseudonegacije predikata (mene nije zadivila toliko njezina ljepota = zadivila me ne toliko njezina ljepota ... ; nisam ja toliko protiv petljanja = ja sam ne toliko protiv petljanja).

Formalno, model gradacionih konstrukcija sa veznikom ne toliko – koliko siromašniji je varijantama od veznika ne samo – nego/već (i) , pošto se sreće samo u osnovnom, nepromijenjenom vidu. Osim toga, uz drugi dio ne dolazi intenzifikator i/ni, rijetko čak ili druga leksička sredstva za pojačavanje stepena gradacije ili pak za izražavanje njenih različitih modifikacija.

Uz to, važno je naglasiti da se ovaj veznik može upotrijebiti samo za gradaciju potvrdnih, ali ne i odričnih sadržaja.

Nesumnjiva bliskost konstrukcija ovoga tipa i onih sa veznikom ne samo – nego / već (i) ogleda se i u tome što se bilježe i primjeri u kojima se kombinuju ta dva modela:

(103)

... U osvjetljavanju tog problema pisac se bavio ne samo i čak ne toliko osmišljavanjem retrospektivnih procesa koliko time što je pomagao umjetnicima (...)
(Zbornik Gorkog, prev. M. K.-B. )

(104)

I nije me toliko iznenadila misao (...) već uvjerenost s kojom je izrečena.
(Selimović, 17)

(105)

Vilson je koristio jezik ne toliko sa stanovišta logički razumljivog entiteta, već kao komplement drugim stanjima svijesti i neverbalnim formama izražavanja.
(Danas, 19. 7. 1988, 76)

U primjeru (103) u prvom dijelu korelacionog veznika kombiniraju se prvi dijelovi dvaju veznika (ne samo i ne toliko), pri čemu se dodaje i intenzifikator čak. Stepen gradacije na taj način se povećava, a istovremeno se unose različite semantičke nijanse gradiranja, sadržane u tim veznicima. Naime, dok bi se veznik ne samo – nego mogao smatrati veznikom sa općim gradacionim značenjem, bez specifičnih semantičkih nijansi, tj. bez specificiranja tipa gradacije, dotle veznik ne toliko – koliko ukazuje na njen kvantitativni aspekt.

Sljedeća dva primjera pokazuju drugačiji tip miješanja dviju konstrukcija. Naime, ispred antecedentnog poredbenog korelata dolazi prvi dio jednog korelacionog gradacionog veznika (ne toliko), dok se prije postcedentnog korelata nalazi drugi dio veznika (već). Ova svojevrsna kontaminacija dvaju veznika, dviju gradacionih konstrukcija, svjedoči o tome da u govornikovoj svijesti one postaju gotovo izjednačene.

Veznik ne toliko – koliko zastupljen je u korpusu u tekstovima iz svih funkcionalnih stilova (osim administrativnog), a specijaliziran je za izražavanje kvantitativnog aspekta gradacije. Njegova je upotreba najviše aktualna u tekstovima sa argumentativnom i ubjeđivačkom funkcijom.

6.1.4. Gradacione konstrukcije sa nekorelacionim veznikom a ne samo

Nekorelacioni veznik a ne samo nastao je permutacijom, »preokretanjem« gradacionog niza sa veznikom ne samo – nego/već (i): na prvom mjestu u konstrukcijama sa ovim veznikom nalazi se značajniji poredbeni korelat, a na drugom mjestu manje značajan korelat.

U takvim konstrukcijama izostavljen je drugi dio korelacionog veznika (nego i, već i), a prvi dio prebačen je u drugu klauzu. S obzirom na činjenicu da su i poredbeni korelati promijenili mjesta, ne samo uz veznik a obrazuje nekorelacioni veznik a ne samo, koji uvodi manje značajni korelat. Gradacija je, dakle, u takvim konstrukcijama antiklimaktičkog tipa. U prvoj klauzi po pravilu dolazi intenzifikator (i, ni, čak). Funkcija ovog intenzifikatora jeste da ukaže na veći značaj, veću »specifičnu težinu« prvog poredbenog korelata, kao i da otvori mogućnost za navođenje druge klauze (tj. drugog poredbenog korelata). Na taj način u konačnom rezultatu ponovo se dobija dvočlana, zatvorena struktura konstrukcije.

(106)

... Njegova poruka se (...) dade protegnuti i na druge, svoje, a ne samo na opisivane situacije.
(Pranjić, 110)

(107)

S obzirom da je njih vrlo malo čak i u svijetu a ne samo u Sarajevu, ostaje da izborom forme (...) izaberete svoje slušaoce(...)
(Dani, juni 1995, 50)

Ukoliko u prvoj klauzi nema intenzifikatora, veći značaj prvog poredbenog korelata može se izraziti različitim leksičkim sredstvima, kao u narednim primjerima:

(108)

(...) Onda je jasno da je to odraz nedefiniranih odnosa u cijelom društvu, a ne samo u sportu.
(Danas, 19. 7. 1988, 72)

(109)

U našoj višenacionalnoj zajednici moramo naučiti da slušamo, prije svega, argumente drugih, a ne samo sebe.
(Oslobođenje, 18. 10. 1989, 3)

U takvim slučajevima u prvoj klauzi nerijetko dolaze univerzalni kvantifikatori (npr. Tako misle svi, a ne samo ja; Svako bi tako postupio, a ne samo ona). Međutim, takvi primjeri razlikuju se od onih sa intenzifikatorom najviše po tome što prva klauza ne zahtijeva nužno drugu, pošto nema elemenata koji bi otvorili strukturu za drugi član. Na izvjestan način drugi poredbeni korelat priključuje se naknadno, tako da ove rečenice imaju jače izraženu nijansu gradaciono-priključnog značenja (Rogožnikova, 1971: 87). Pri tome druga klauza, koja se uvodi veznikom a ne samo, dolazi kao dodatno obrazloženje uz prvu klauzu, npr.:

(110)

(...) Da bi se pisalo, treba biti pismen, a ne biti samo dottore.
(Kiš, 209)

Intenzifikator je gotovo obavezan ukoliko je izostavljen veznik a (shema i X, ne samo Y). Takva upotreba može se smatrati stilski markiranom, npr.:

(111)

(...) Dobiva se vrijednost šira, generalizacijska, odnoseći se i na drugu koju ovoj nalik situaciju, ne samo na nju jedinu.
(Pranjić, 108)

S obzirom na različitost karakteristika, gradacione konstrukcije sa ovim veznikom mogu se podijeliti u dvije grupe. Prva grupa odlikuje se postojanjem intenzifikatora u prvoj klauzi i može se formalizirati kao:

i/ni, čak / X, a ne samo Y

Druga se grupa, pak, odlikuje gradaciono-priključnim značenjem, pa joj je struktura ovakva:

X, a ne samo Y

Bez obzira na te formalne, a i semantičke razlike, obje grupe imaju istu opću semantičku strukturu:

i / ni X a ne samo Y
tj.
i X i Y (ni X ni Y)

Konstrukcije sa veznikom a ne samo najzastupljenije su u naučnom stilu (kako u naučnom stilu u užem smislu, tako i u naučno-popularnom podstilu) i u publicističkom stilu, i to u analitičkim žanrovima. Zapravo vrijedi tvrdnja da se u prvoj klauzi ovih konstrukcija iznose »novija (autorova) saznanja, što modifikuju poznato shvatanje dato u vidu dodatnog obrazloženja postcedentnim korelatom« (Kovačević 1987: 232). Vrijednost, tačnije, važnost prvog poredbenog korelata u potpunosti se može ocijeniti tek na osnovu poređenja sa onim što je poznatije, uobičajenije, ali manje važno; dakle, sa drugim poredbenim korelatom.

6.1.5. Gradacione konstrukcije sa veznikom a kamoli / a nekmoli

Konstrukcije sa veznikom a kamoli / a nekmoli tek odnedavno posmatraju se kao gradacione (Kovačević, 1985). Prije toga vrijedno je spomena da je jedino L. Zima u okviru razmatranja poređenja tipa comparatio74 kao figure naveo i niz primjera sa rečenicama koje sadrže veznike a kamoli / a nekmoli (1880: 118–119). Ranije su ove rečenice bile svrstavane u načinske ili poredbene, s tim što se obično naglašavalo da se radi o poređenju »za izuzetnu nejednakost« (Stevanović, 1989: 887–888). Drugdje su ove rečenice posmatrane kao suprotne (Katičić, 1986: 170).

Rečenice sa veznikom a kamoli / a nekmoli posjeduju niz odlika koje ih povezuju sa drugim gradacionim rečenicama: dvočlane su, zatvorene strukture, gradacija se izražava specijaliziranim gradacionim veznikom, a ne počiva na semantici članova gradacionog niza.

Gradaciono poređenje u ovakvim rečenicama uvijek je uzlazno (usmjereno je od manje značajnog ka više značajnom poredbenom korelatu, odnosno od više očekivanog ka manje očekivanom članu niza). Ovo poređenje obuhvata predmete, pojave ili radnje, a poredbeni korelati mogu biti u funkciji subjekta, objekta, priloške odredbe, predikata ili se, pak, porede cijele rečenice, npr.:

(112)

Broj od tisuću dana je velik i za ljubav, a kamoli za smrt (...)
(Dani, 1. 12. 1994, 56)

(113)

Živeti nije lako ni mravu u mravinjaku ni ptici na grani, a kamoli čoveku umetniku u ovom složenom i tvrdom svetu.
(Andrić, 190)

(114)

Gradonačelnik je izjavio (...) da je poznato da se vrata ne mogu zatvoriti iznutra, a kamoli spolja.
(Danas, 15. 11. 1988, 26)

(115)

Ja mislim da uz njega nema nikakvog mjesta, a kamoli svoga (...)
(Karahasan, 115)

(116)

(...) Ja sam se znao obratiti njezinoj duši koju vi čak niste ni priznavali, a kamoli da joj se obraćate.
(Karahasan, 153)

(117)

Valja reći da ostvarene mogućnosti ove pripovjedne tehnike kod nas još nisu ni sve pobilježene, a nekmoli tipološki opisane.
(Pranjić, 156)

Ishodišnom formom može se smatrati veznik a nekmoli. Strukturno ove rečenice sadrže veznik a, koji ističe sadržaj rečenice što je uvodi, zatim negativni eksponent ne, prilog kamo sa modalnom karakteristikom male vjerovatnoće (ne)ostvarljivosti rečenice, te upitnu partikulu li. Veznik a kamoli nastao je elidiranjem od prvobitne forme a ne kamo li preko a nekmoli, te neekspliciranjem negativnog eksponenta ne; pri tome ova elidirana forma dolazi kao potpuni sinonim vezniku a nekmoli (Kovačević 1985: 111). Antecedentna klauza, pak, najčešće sadrži intenzifikator i (ukoliko je predikat u njoj afirmativan), odnosno ni (ako je predikat negativan). Intenzifikator je značajan i zato što njegovo prisustvo otvara mogućnost za navođenje drugog člana, koji se uvodi veznikom a kamoli / a nekmoli. Uz intenzifikator i / ni ponekad dolazi i čak (primjer 116), tako da postojanje dvostrukog intenzifikatora potencira gradaciju. Ukoliko je izostavljen veznik a, onda kamoli/nekmoli preuzima sve vezničke funkcije.

(118)

U mračnoj noći tu nije prijatno ni borovima, dominantnom planinskom drveću, nekmoli dječacima (...)
(Fantom slobode, mart 1995, 49)

(119)

I koliko ih je takvih, i među vama, kamoli među pukom.
(Lovrenović, 47)

Još je Luka Zima rečenice sa a kamoli / a nekmoli i sa a ne da navodio kao primjere za poređenje tipa comparatio (1880, 119). U oba ta tipa rečenica samo prividno se radi o izražavanju suprotnosti. Negativni eksponent ne u njima dolazi kao usaglašivač potvrdnosti ili odričnosti obiju rečenica, tako da su sadržaji obiju rečenica ili potvrdni ili odrični, bez obzira na prividnu formalnu neusaglašenost. (Kovačević 1985: 106–107):

i/ni X a kamoli/nekmoli Y
= i/ni X i/ni, što je još važnije, Y
i/ni X, a ne da Y
= i/ni X i/ni, što je još važnije, Y

Rečenice sa a ne (da) slabije izražavaju gradaciju od rečenica sa a kamoli / nekmoli, pošto su siromašnije za nijansu koju donose prilog kamo i partikula li (Kovačević, 1985: 112):

(120)

A vratio se bez para, bez novog odjela, bez zdravlja, i bez izgleda na ma kakvu službu a ne (= a nekmoli prim. M. K.-B.) gospodsku.
(Selimović, T., 22)

Ovakve konstrukcije znatno manje su frekventne od konstrukcija sa a kamoli (a nekmoli); u razgovornom stilu su najzastupljenije.

Kada se govori o upotrebi gradacionih rečenica sa veznikom a kamoli / a nekmoli, treba reći da su one emocionalno markirane, tako da su svojstvene onim stilovima, a unutar njih podstilovima i žanrovima, u kojima je efektivnost dozvoljena i, dapače, neophodna – dakle, razgovornom ili književnoumjetničkom stilu, a samo nekim žanrovima publicističkog stila. S obzirom na činjenicu da gradacione konstrukcije općenito karakterizira donekle subjektivni plan gradacije, koji je ovdje kombiniran i sa uzročno-posljedičnim značenjem (tako da se kao argument navodi prije svega subjektivni uvjet – Kovačević 1987: 111), te sa emocionalnom markiranošću, nije neobično što u naučnom stilu ovaj tip gradacionih konstrukcija nije zastupljen (izuzetak su samo donekle naučno- popularni i esejistički tekstovi), a da se i ne govori o administrativnom stilu. I pored tih ograničenja, veznik a kamoli; a nekmoli jedan je od najznačajnijih veznika u bosanskom, hrvatskom i srpskom jeziku.

6.2. Gradacione konstrukcije u širem smislu (konstrukcije sa gradaciono-intenzifikatorskim značenjem)

U ovoj skupini nalaze se gradacione konstrukcije kod kojih je nekorelacioni gradacioni veznik obrazovan od veznika a (u uporednoj, kontrastnoj ulozi) i različitih intenzifikatora koji dolaze kao leksički pokazatelji gradacije.

Ovaj tip konstrukcija odlikuje se izražavanjem uzlazne gradacije, na koju uvijek jasno ukazuju intenzifikatori svojom leksičkosemantičkom komponentom (naročito, posebno, pogotovo/pogotovu i slično). Njima se gradiraju predmeti, svojstva i radnje. Kada je riječ o predikatima, oba treba da su ili afirmativna ili negativna. Model je, kao i kod drugih gradacionih konstrukcija, dvočlane, zatvorene strukture:

(n)i X, a pogotovo (naročito, osobito)
(n)i Y, tj. (n)i X (n)i Y.

(121)

Oči čitavoga grada, te uznemirene i sitničave oči maloga grada nad mračnom i sivom trafikom, nad njegovom majkom, a naročito nad njim kao djetetom bluda i grijeha (...)
(Krleža, 98)

(122)

To se pitanje pokazuje nezaobilaznim u interpretaciji složenih rečenica, a pogotovu na razini logičko-sintaksičkog ustrojstva teksta.
(Velčić, 18)

(123)

Ne bih ja o tome, nisu to teme za mene, a pogotovo nisu danas.
(Karahasan, 117)

(124)

Autor nas također ne upozorava da je vjerodostojnost njegova drugog svjedoka A. Cilige općenito vrlo problematična, a posebno u odnosu na Židove (...)
(Vjesnik, 25. 11. 1989, 19)

(125)

Neposedovanje radničke knjižice, davanje nepotpunih, a naročito lažnih podataka, kažnjava se svom strogošću ratnog perioda.
(Pasternak, 147)

(126)

Uzdrži se od misli i suda a pogotovu od svakog znaka i traga...
(Andrić, 234)

Veznici, tj. veznički izrazi:

a osobito
a naročito
a posebno
a pogotovo/pogotovu,

već je naglašeno, izražavaju klimaktičnu gradaciju (Y dominira nad X), a osobenost te gradacije jeste u tome što se veoma često gradiraju sadržaji »od kojih je važniji postcedentni supsumiran pod antecedentni« (Kovačević, 1987: 234), npr.:

(127)

Za pjesništvo općenito, za Antuna Branka Šimića posebice, vrijedi spoznaja (...)
(Pranjković, 175)

(128)

(...) to je ograničeno mišljenje žene koja je uvijek bila na svoju ruku, a pogotovo je sada kad je odvojena od njega (...)
(Karahasan, Diwan, 47)

Sve ove konstrukcije dolaze i samo sa intenzifikatorom, bez veznika a, dakle bez gramatičkog/sintaksičkog pokazatelja gradacionog odnosa (vidi primjer 127). U takvim slučajevima riječ je o jukstapoziciji (leksički pokazatelj gradacije preuzima ulogu gramatičkog verifikatora):

(129)

... Sve se to u zvuk (...) prevodi napetom, pojačanom artikulacijom suglasnika, osobito suglasnika r...
(Pranjić, 194)

Ovaj tip gradacionih konstrukcija izdvajaju češki i slovački sintaksičari (Šmilauer, 1969: 387; Blažek, 1962: 52), dok se u ruskoj sintaksičkoj literaturi izdvajaju samo kombinacije veznika »a« i priloških izraza sa komparativom ili superlativom (vidi naredno poglavlje). Još jednom je potrebno naglasiti da je u konstrukcijama ovoga tipa gramatikaliziranost gradacije manja nego u onima sa gradacionim veznicima u užem smislu. Osnovna razlika sastoji se u tome što gradaciono značenje u vezničkim spojevima tipa »a« + intenzifikator počiva prije svega na leksičkosemantičkim svojstvima intenzifikatora.

Ove se gradaciono-intenzifikatorske konstrukcije odlikuju stilskom neutralnošću , te su stoga pogodne za upotrebu u različitim funkcionalnim stilovima. Pri tome je njihova zastupljenost naročito izražena u naučnom i publicističkom stilu i u esejističkom međustilu – i to u onim tekstovima koji traže objektivno-logičku argumentaciju, a ne dozvoljavaju upotrebu emocionalno-ekspresivno markiranih jezičkih sredstava. Čak je u primjeru (125) iz književnoumjetničkog stila naveden gradaciono-intenzifikatorski veznik ovog tipa u okviru citiranog žanra proglasa (žanra administrativnog stila), mada tom stilu nije svojstvena sintaksička, a ni bilo koja druga gradacija. U književnoumjetničkom i razgovornom stilu veznici tipa »a«+ intenzifikator kombiniraju se sa nekorelacionim afektivno obojenim veznikom a kamoli/nekmoli u zavisnosti od govornikovog cilja i potreba komunikacije.75

6.2.1. Veznik »a« i različiti priloški izrazi koji sadrže komparativ ili superlativ u gradacionom konstrukcijama

Ovaj podtip gradaciono-intenzifikatorskih konstrukcija također sadrži veznik »a« kao gramatički verifikator tipa sintaksičkog odnosa, a uz veznik dolaze priloški izrazi što po pravilu uključuju komparative i superlative priloga, i inače tipične za gradaciono poređenje. Ponovo je gradaciono značenje konstrukcija najviše determinirano leksičkim sastavom priloških izraza (a još više, a još manje, a najmanje, a ponajmanje, a najviše, a ponajviše, a još gore, a još bolje, a tim prije, a tim više i slično).

S obzirom na specifičnu ulogu leksičkog značenja priloškog izraza, upotreba svakog od ovih vezničkih spojeva u velikoj je zavisnosti od konteksta, dapače, uvjetovana je njime, tako da svaki pojedini veznik dolazi za iskazivanje tačno određene gradacione semantike:

(130)

Pisac treba da se kreće tako da se nikad ne približi granici svojih moći, a još manje da udari u nju.
(Andrić, 194)

(131)

Ali dragi Alah, koji o svakom misli, a najviše o onom tko ga hak vjeruje, pobrinu se i o ovoj medresi (...)
(Biserje Narodna priča, 105)

(132)

Teško mu je padala pomisao da se u ovakvom trenutku nalazi van Poljske, a još teže je podnosio saznanje da će morati tamo da se vraća.
(Kulenović, T., 14)

Specifičnu semantičku nijansu unosi prefiks po- uz superlativ priloga u konstrukcijama takvog tipa:

(133)

Metoda koju predlažemo nije metoda dometanja jedne razine drugom. Ona nije ni njihovo zamjenjivanje, a ponajmanje je skokovito i proizvoljno prelaženje s jedne na drugu.
(Velčić, 117)

Prefiks po- u takvim slučajevima utiče na ublažavanje stepena jačine osobine »kod svih pojmova što se porede« (Stevanović, 1989: 429), a uz to unosi i modalnu nijansu govornikove nesigurnosti u pogledu važenja poređenja.

Veznici a još manje, a najmanje zamjenjivi su veznikom a kamoli/nekmoli, naravno, uz gubljenje stilske neutralnosti i konkretiziranog gradacionog značenja, ali uz dobijanje većeg stepena gramatikaliziranosti i, naročito, afektivne komponente (uporedi primjer 130 – »a još manje (a kamoli) da udari u nju«).

Veznici a još manje, a najmanje najčešće se (ali ne uvijek!) upotrebljavaju kod negacije sadržaja što se porede, a veznici a još više, a najviše onda kada su sadržaji koji se porede potvrdni. Ova je distinkcija uvjetovana leksičkom semantikom priloških izraza.

Sintaksička gradacija u ovim konstrukcijama uvijek je uzlazna, jer je drugi član uvijek komunikativno značajniji, sa govornikove tačke gledišta bitniji. Kod veznika tipa a još manje, a najmanje leksičkosemantički odnos poredbenih korelata pokazuje da se radi o silaznoj gradaciji. Ove dvojnosti kod drugih veznika nema.

Ukoliko priloški intenzifikatorski izraz dolazi bez veznika »a« ili uz neki drugi veznik (npr. i, ili), kao u narednom primjeru, onda on, taj izraz, izražava gradiranje leksički, tj. samom svojom semantikom, ali ne i sintaksički:

(134)

Vlast bi trebalo (...) da priređuje svečanosti govorenja, ili još bolje, psovanja, kao pjevanje, kao molitvu, kao čišćenje.
(Selimović, 143)

Grupa veznika sa gradaciono-intenzifikatorskim značenjem u čijem je sastavu »a« i priloški izrazi sa komparativom i superlativom, stilski i emocionalno nije markirana, tako da dolazi u različitim funkcionalnim stilovima. U odnosu na veznike sa »a« i intenzifikatorom, ovi veznici u većoj mjeri izražavaju odnose kvantitativnog gradacionog poređenja (oni su bliži gradacionom poređenju kao figuri nego kao gradaciji).

6.2.2. Gradacione konstrukcije sa vezničkim kompleksom u čijem je centru glagol govorenja

Veznički kompleks u čijem je sastavu veznik a i dio rečenice da se (i) ne govori, da (i) ne govorimo formalno zahtijeva jedan tip postcedentnog poredbenog korelata – lokativnu formu sa prijedlogom »o«, što je rekcijski uvjetovano glagolom govoriti (Kovačević 1987: 233). Mogući su i drugi veznički kompleksi sa glagolima govorenja: a da i ne spominjemo, a da i ne kažemo i sl.

(135)

Zašto se ne govori o rezultatima istraživanja koji tvore poražavajuću sliku o higijenskim navikama čak i stanovništva u gradovima, a o selima da i ne govorimo?
(Oslobođenje, 13. 11. 1988, 3)

(136)

Takvi su i rat dobro progurali, a o miru da već i ne govorimo (...)
(Ćopić, 118)

(137)

To novo bili su i pošteni napori koji je Jurij Andrejević iz sve snage činio da je ne voli, kao što je celog života nastojao da voli sve ljude, da se i ne govori o porodici i prijateljima.
(Pasternak, 201)

(138)

Gotovinu ne treba ni spominjati, da ne govorimo o paketima dinarskih novčanica (...)
(Vjesnik Panorama subotom, 25. 11. 1989, 10)

(139)

(...) ne postoji nikakav konzistentan, smišljen, a da i ne pominjem historijski odgovoran program (...)
(Dani, 31. 12. 1994, 44)

Kod ovakvih gradacionih konstrukcija antecedentni korelat najčešće sadrži intenzifikator i/ni, ponekad i čak – vidi primjer (135).76 Intenzifikator otvara strukturu, omogućava navođenje postcedentnog poredbenog korelata. Zanimljivo je da postcedentni korelat u odnosu na veznički kompleks a da se (i) ne govori, a da (i) ne govorim(o) može biti u antepoziciji, postpoziciji i interpoziciji (a o selima da ne govorimo, a da ne govorimo o selima, o selima da ne govorimo).

Mada je veznički kompleks baziran na sintagmi, odnosno dijelu rečenice u čijem je centru glagol govoriti, formalno postoje razlike: glagol dolazi ili u formi prvog lica množine (rjeđe jednine) ili u bezličnoj konstrukciji sa »se« – da se ne govori. Ponekad je izostavljen veznik a, koji je gramatički pokazatelj gradacije, tako da se tada radi o jukstapoziciji (ostali dio vezničkog kompleksa leksički ukazuje na gradaciju).

Semantički, ove su konstrukcije bliske onima sa veznikom a kamoli / nekmoli, a gradacija u njima može se prikazati ovako:

realiziran je / nije realiziran X, a da i ne govorimo
da je realiziran / nije realiziran Y
tj. još prije je / nije realiziran Y
ili: i / ni X, i, još važnije, i/ni Y

Gradacione konstrukcije sa vezničkim kompleksom a da se (i) ne govori, a da i ne govorim(o) odlikuju se afektivnom markiranošću, tako da dolaze prije svega u onim žanrovima pojedinih funkcionalnih stilova koje karakterizira prisustvo emocionalno-ekspresivne markiranosti. Prema podacima iz ispitanog korpusa najviše su zastupljene u informaciono-analitičkom i književno-publicističkom podstilu publicističkog stila i u književnoumjetničkom stilu (u proznim i dramskim tekstovima, ali ne i u poeziji).

I kod drugih gradacionih vezničkih kompleksa obrazovanih od veznika a i dijela rečenice u čijem je centru glagol govorenja (a da ne kažemo(o), a da i ne spominjem(o), a da se i ne spominje), često se izostavlja gramatički verifikator gradacije, veznik a:

(140)

Godinama, da ne kažem i decenijama, ja u »Oslobođenju« nisao imao nikakvog pristupa (...)
(Oslobođenje, 25. 11. 1989, 11)

Ukoliko nema veznika a, riječ je o leksičkim gradacionim konektorima koji uvode značajniji, kvantitativno veći ili intenzivniji poredbeni korelat, ali čija je realizacija, mada hipotetički moguća, manje vjerovatna, ili nije sasvim provjerena, a pretpostavljena je. Gradacija ide od više očekivanog ka manje očekivanom korelatu. Konstrukcije sa ovim vezničkim kompleksima također su afektivno obojene, a naročito su frekventne u publicističkom stilu.

6.2.3. Gradaciono-intenzifikatorski veznik pa (čak) i / ni

Ovaj se veznik različito tretira u radovima koji analiziraju gradacione konstrukcije, što samo po sebi pokazuje da se ti veznici razlikuju od tipičnih gradacionih veznika. Prije svega, neki autori u ovu grupu svrstavaju još čitav niz drugih veznika (Serebrjanaja, 1969: 74). Drugi, pak, autori i ne spominju ovakve gradacione veznike (Zinkiewicz-Tomankowa, 1968), a u dvjema posljednjim ruskim gramatikama – u Ruskoj gramatici AN (Švedova, 1980: 632) i Kratkoj ruskoj gramatici (Švedova, Lopatin, 1989: 611) navodi se samo veznik a to i, koji približno odgovara našem pa čak i/ni. U literaturi što proučava sintaksu bosanskog, hrvatskog i srpskog jezika, i tako oskudnoj kada su u pitanju gradacione konstrukcije, izdvojen je veznik pa (čak) i / ni (Kovačević, 1987: 234).

Činjenica je da se struktura gradacionih konstrukcija sa veznikom pa čak i/ni, razlikuje od strukture drugih gradacionih konstrukcija (naročito od onih koji uključuju tipične gradacione veznike). Stoga se ove gradacione konstrukcije s pravom nazivaju pojačivačke, tj. intenzifikatorske (Švedova, 1970: 680). Njihova bitna osobenost jeste ta da prvi, antecedentni poredbeni korelat ne sadrži formalne pokazatelje koji najavljuju postcedetni korelat.

Drugi poredbeni korelat uvodi se nekorelacionim veznikom koji je obrazovan kombinacijom veznika pa i intenzifikatora čak, i:

(141)

Svi su korumpirani, lopovi, pa čak i izdajice.
(Oslobođenje, 18. 10. 1988, 3)

(142)

(...) ono što se zove Bosna, a što malo tko razumije, pa čak i malo tko pod pravih Bosanaca.
(Dani, Sarajevo, 31. 12. 1994, 56)

Najčešće u ovakvim konstrukcijama drugi član ima značenje naknadno dodate informacije, tako da ti veznici dolaze prije svega u priključnim konstrukcijama (one se nekad i nazivaju gradaciono-priključnim). U ulozi antecedenta može postojati više elemenata koji se nabrajaju, a odlikuju se jednakom vrijednošću, jednakim značajem, dok veznik uvodi postcedentni element koji ih nadilazi po kvantitetu, intenzitetu ili značaju.77 Na semantičkom planu, dakle, i ovdje postcedentni član uvijek dominira nad antecedentnim, tj. gradacija je klimaktičkog tipa:

postoji, važno je (ne postoji, nije važno) X,
pa čak i / ni , što je još
važnije, Y

Vaznik pa čak i/ni najčešće izražava gradaciju predmeta i svojstava, i to u okviru istovrsnih rečeničkih članova, tako da za njega nije karakteristično poređenje cijelih rečeničkih sadržaja.

Važno je naglasiti da veznik pa čak i/ni u manjoj mjeri predstavlja specijalizirano sredstvo za izražavanje gradacionih veznika u užem smislu. Može se reći da je on na periferiji sistema gradacionih veznika, a da je gradaciono značenje kombinirano sa intenzifikatorskim, koje čak često dolazi u prvi plan.

Kao specifičnost veznika pa čak i / ni već je uočeno da »zbog nizanja elemenata i zatvaranja niza najznačajnijim, poredbeni korelati po pravilu ne pretpostavljaju uzročno-posljednični odnos, što je slučaj sa svim ostalim konstrukcijama s nekorelacionim gradacionim veznicima« (Kovačević, 1987: 235). To također potvrđuje da ovaj veznik zauzima specifično mjesto na periferiji sistema gradacionih veznika.

Veznik pa čak i/ni široko je zastupljen u različitim funkcionalnim stilovima bosanskog, srpskog i hrvatskog jezika. Zbog odsustva uzročno-posljedičnog odnosa, u gradacionim konstrukcijama sa ovim veznikom manje je izražena i argumentativna funkcija , tako da ih i to odvaja od drugih gradacionih konstrukcija.

6.3. Gradacione konstrukcije i parcelacija

Pitanje parcelacije gradacionih konstrukcija može se smatrati više-manje potpuno neobrađenim, mada nesumnjivo nije bez značaja za razumijevanje i gradacionih konstrukcija, a i same parcelacije.

Parcelacija (ruski parcelljacija, češki parcelace, vyčlenovani) spada u one pojave ekspresivne sintakse koje su relativno nedavno izdvojene i postale predmet proučavanja u sintaksi i u stilistici. Ovaj su termin uveli ruski i česki lingvisti, podrazumijevajući pod njim najčešće realizaciju jedne rečenice u više osnovnih tekstovnih jedinica (ili jednog iskaza u nizu intonaciono izdvojenih segmenata međusobno odvojenih tačkama).78 Drugim riječima, dva su nužna uvjeta za identifikaciju parcelacije: prvi je intonacioni – jezička jedinica mora biti interjunkturno autonomizirana, a drugi je, pak, pozicioni – jedinica traži sintaksičku postpoziciju (Radovanović, 1974). Usljed tog postupka izdvaja se bazna komponenta, koja se odlikuje gramatičkom i strukturnom samostalnošću, i druga, njome strukturno uvjetovana komponenta, parcelat (odnosno više parcelata, koji međusobno mogu biti koordinirani ili u subordinaciji), npr.:

Kupio je djevojčici lutku. Veliku. Koja zna da priča.
bazna komponenta parcelati

Osnovna karakteristika parcelacije jeste intencija produktora teksta (ovdje se pod tekstom razumijeva samo pisani tekst), tako da se njome, parcelacijom, izdvajaju naročito značajni dijelovi rečenice u posebne dijelove teksta (Petr, 1987: 679). Između tih dijelova kao signal parcelacije dolazi pauza, grafički predstavljena tačkom. S obzirom na činjenicu da se parcelat ističe kao posebno značajan, naglašen, u aktualnom raščlanjivanju rečenice on uvijek čini njen rematski dio.

Parcelaciju je nužno posmatrati kao postupak svojstven ekspresivnoj sintaksi. Njen stilski efekat rezultat je svjesnog izbora između neparcelirane, dakle nemarkirane rečenice, i parcelirane, markirane. Dodatna ekspresivnost rezultat je i ritmičko-intonacionog izdvajanja parcelata u odnosu na baznu komponentu.

Na prvi pogled parcelati imaju neke dodirne tačke sa elipsom i tzv. rečeničnim ekvivalentom. Međutim, parcelati se od nji razlikuju prije svega po sljedećim svojstvima:

  1. parcelati se lako učlanjuju u prethodnu rečenicu, a eliptične rečenice i rečenični ekvivalenti to ne mogu;
  2. parcelati i bazna komponenta jesu iskazne realizacije jedne rečenične strukture, dok su eliptične rečenice i rečenični ekvivalenti realizacije dviju rečenica i informaciono su autonomne (Petr, 1987: 681).

Parcelat može biti riječ, sintagma ili rečenica, a uz baznu komponentu može se nalaziti više parcelata, koji mogu biti pripojeni sindetski i asindetski uz nju i između sebe.79

Nakon ovih kratkih napomena o suštini parcelacije može se pristupiti istraživanju efekata koji nastaju kada se različite gradacione konstrukcije realizuju parcelirano. Ovdje je, prije svega, važno naglasiti da parcelacija uvijek implicira isticanje, emfazu parcelata (intonaciono i grafički). Kombinovana sa gradacionim konstrukcijama, čija je osnovna funkcija argumentativna, ubjeđivačka, nužno dovodi do redupliciranja ekspresivnosti, emfaze.

Posmatraćemo kako su realizirana asindetska, sindetska i kombinovana pripajanja parcelata uz baznu komponentu.

6.3.1. Asindetska pripajanja parcelata

Ovakvo pripajanje parcelata dolazi onda kada se parcelira drugi poredbeni korelat, a izostavljen je ili a) drugi dio korelacionog gradacionog veznika (143) ili b) gramatički pokazatelj gradacionih odnosa (najčešće veznik a) kod nekorelacionih veznika (144) i (145):

(143)

Azijo! Azijo majko!
Tebe ne samo što preziru i što te se boje.
Tebe vole. Ako mene vole.
(AP, 513)

(144)

A istovremeno je nemoguće ignorirati javno očitovanje zahtjeva nekoliko tisuća građana. Još je manje moguće sve ih proglasiti natražnjacima...
(Danas, 17. 10. 1989, 24)

(145)

Nisam vjerovao da neko tako nešto može znati napamet. Pogotovo ne inžinjer slabih struja.
(Kulenović, T., 15)

U prethodnim primjerima drugi poredbeni korelat pripojen je asindetski, i to tako što vezu sa baznom komponentom predstavlja ponavljanje riječi iz te komponente (tebe u primjeru 143) ili leksički pokazatelj gradacije, intenzifikator pogotovo (145), komparativni izraz još manje (144). Pri transformaciji u neparceliranu rečenicu može se sačuvati asindetska veza, a može se uspostaviti i sindetska (npr. a još je manje u primjeru 144).

6.3.2. Sindetsko pripajanje parcelata

I sindetsko pripajanje parcelata frekventnije je kod jednočlanih (nekorelacionih) veznika nego kod korelacionih:

(146)

Dakle, rekli smo da se nećemo svađati, zar ne! A pogotovo nećemo biti nepravedni.
(Marinković, 176)

(147)

A onda, dobavite vi danas majmuna koji vozi bicikl, molim. A dreser je još skuplji. A da i ne govorim o krupnoj zvjeradi, molim, kao što su medvjedi, lavovi, slonovi.
(Marinković, 31)

Ovdje se također dislocira drugi poredbeni korelat uveden gradaciono-intenzifikatorskim veznikom a pogotovo i vezničkim kompleksom a da i ne govorim. Tim izdvajanjem rematski dio, tj. drugi poredbeni korelat, posebno se naglašava, čime se pojačava gradacija.

6.3.3. Kombinirani način pripajanja parcelata

Ovaj način najmanje je običan i zapravo je vezan za korelacione gradacione veznike, kao u narednom primjeru:

(148)

(On – prim. M. K.-B. ) nije pravi partner u razračunavanjima, jer ih smatra kontraproduktivnim. Ne samo zato što ona uzaludno troše energiju, bacajući dokaze pred one koji ih zaslijepljeni svojim emocijama uopšte ne mogu videti. Više zato jer u takvoj situaciji i argumenti postaju dodatni poticaji za homogenizaciju onih kojima su upućeni.
(Danas, 11. 10. 1988, 12)

Ovakva kombinacija sindetskog pripajanja parcelata uz baznu komponentu (ne samo vezuje parcelat) i asindetskog (elidiran je drugi dio korelacionog veznika, a vezu predstavlja komparativ više, koji leksički ukazuje na gradaciju). Gramatički konektor ukinut je junkturom – ona kod povezivanja drugog parcelata potpuno preuzima njegovu ulogu.

Pokazano je, dakle, da se parcelacija zapaža kod različitih gradacionih konstrukcija, i to sa izrazito ekspresivnom funkcijom. Zbog ove osobine parcelirane gradacione rečenice nisu svojstvene naučnom stilu, naravno, ni administrativnom, a ni isključivo informativnim žanrovima publicističkog stila. U književnoumjetničkom stilu parcelacija je u kombinaciji sa gradacionim konstrukcijama veoma frekventna, budući da pojačava ekspresivnost. Naime, ako imamo u vidu da gradacione konstrukcije najčešće (tj. po pravilu) već imaju argumentativnu funkciju, a neke i ekspresivnu markiranost, onda ih parcelacija čini dvostruko stilski oneobičenima, markiranima.

Kada je, pak, riječ o parcelaciji općenito, možda bi se čak mogla iznijeti i smjela hipoteza o parcelaciji kao specifičnij figuri, naravno, ako se pođe od Todorovljeve misli o figuri kao diskursu opaženom kao takvom. Parcelacija nesumnjivo čini diskurs »vidljivim«, zato ona i može biti figura, i to, po mom mišljenju, figura na planu ritmičko-sintaksičke organizacije teksta.

Bilješke

60 »Ti se veznici javljaju specijalnim jezičkim sredstvima izražavanja gradacionog značenja. A bez postojanja specijalnih jezičkih sredstava nijedna se kategorija, pa ni gradacija, ne javlja jezičkom (sintaksičkom) kategorijom.« (Kovačević, 1987:225)

61 Kao gradacione ih posmatraju u slovenačkom, npr. , Lamut (1969, 48) i Toporišič (1973, 91-92).

62 Čak i u radovima gdje se ove konstrukcije posmatraju kao gradacione naglašava se da veznik takor – kakor (kako – tako) »nekako ublaženo gradira« (Toporišič 1970:92).

63 Postoji i shvatanje prema kojem je ispravnije govoriti o različitom intenzitetu svojstava poredbenih korelata nego u njihovom različitom značaju, pošto je »intenzitet« mnogo objektivnija kategorija od značaja, tj. važnosti (Walczak 1969:605). Slično mišljenje zastupa i Beličova-Križižkova, koja smatra da nije poželjno bazirati izdvajanje gradacionih konstrukcija na osnovu tako subjektivnog pojma kao što je značaj, važnost članova (1987a:21). Međutim, kod sintaksičke gradacije ipak nije uvijek u pitanju različit intenzitet svojstava, već se često radi upravo o različitom značaju, važnosti članova niza, tako da se ove primjedbe ne mogu prihvatiti.

64 Konkretizatorima se nazivaju leksički elementi koji uz veznike nediferenciranog tipa (ovdje najčešće uz a) obrazuju veznike diferenciranog značenja (Švedova 1980a:629)

65 Posebno vrijednu i detaljnu analizu jezičkog izražavanja konjunkcije vidi u: Brutjan, 1983.

66 Pri tome ta zatvorena struktura nije uvjetovana semantički niti stilski kao kod koordiniranih rečenica (npr. suprotnih), budući da u semantici gradacije i jeste višečlanost, otvorenost, već je uvjetovana sintaksički, kao kod subordiniranih rečenica (o ovoj distinkciji i kriterijima vidi u: Pranjković, 1984:34).

67 Ovaj veznik ima ekvivalente u svim slavenskim jezicima (Beličova-Kržižkova, 1978a:25). Uporedi: ruski ne tol'ko – no/a, češki nejen – ale/nybrž, slovački nielen – ale/ležaj, poljski nie tylko – lecz, slovenački ne/ni samo/le – ampak/ nego tudi i slično.

68 U Katičićevoj Sintaksi ovaj veznik tumači se kao sastavni (»složeni priloški izrazi nego i, već i mogu se pojaviti kao sastavni veznici kad u prethodnoj rečenici stoji priložni izraz ne samo ili ne samo da« – Katičić, 1986:163).

69 (Serebrjanaja 1969:78). Zbog prividne sličnosti nerijetko se smatralo da gradacione rečenice i jesu podtip suprotnih rečenica.

70 Ovaj je primjer višestruko zanimljiv: u prvom dijelu nalazimo veznički dio ne… tek koji uvodi prvi poredbeni korelat, dok je drugi dio veznika izostavljen. Osim toga, drugi poredbeni korelat izdvojen je u zasebnu rečenicu, tako da se primjer može (i treba) proučavati kontekstualnouključeno.

71 Dakle, ukoliko su oba predikata negativna ne radi se o ovom, već o prethodnom vezniku (ne samo – nego/već i), budući da se npr. rečenica »…ribe ne samo da nisu porasle nego se nisu ni s mesta maknule« (Andrić, 323) svodi na sljedeći odnos poredbenih korelata: ne samo ne X nego ni Y, tj. ni X ni Y.

72 Kod nas ovaj tip gradacionih konstrukcija nije istraživan, dok je u radovima drugih slavenskih sintaksičara proučavan na materijalu češkog i ruskog jezika (Blažek 1962; Serebrjanaja 1969, 1972; Smirnov 1979) i dr.

73 Umjesto o vezniku ponegdje se govori o korelativnom prilogu koji dolazi u funkciji veznika (Serebrjanaja, 1969:80)

74 S ovim u vezi vidi poglavlje Gradacija i poređenje.

75 Već je ukazivano na međusobnu zamjenjivost ovih veznika, pri čemu se osnovno gradaciono značenje čuva, ali se mijenjaju semantičko-stilističke nijanse (Kovačević, 1987:234).

76 U primjerima bez intenzifikatora u prvoj klauzi nerijetko je drugi poredbeni korelat supsumiran pod prvi (vidi, recimo, primjer 139).

77 Na taj način ponovo se uspostavlja dvočlanost koja karakterizira gradacione konstrukcije: prvi, antecedentni član može biti formalno predstavljen sa više jednakovrijednih elemenata, a postcedentni član dominira nad prvim i zatvara strukturu.

78 Vidi: Aleksandrova, 1984:211; Švedova, 1970:621-622.

79 Radovanović u spomenutom radu podrobno razmatra parcelaciju različitih jezičkih jedinica i različitih jezičkih konstituenata (Radovanović, 1974). Budući da je istraživanje bazirano na jeziku jednog pisca, rezultati nisu potpuni. Parcelacija je, naime, danas naročito zastupljena u publicističkom stilu, gdje pokazuje čitav niz neočekivanih i svježih primjera.