E-biblioteka

Marina Katnić-Bakaršić: Gradacija

5. Semantičko-stilistički tip gradacije

Semantičko–stilistički tip gradacije zapravo se može smatrati i gradacijom u užem smislu, jer se u retorici, teoriji književnosti i stilistici upravo on proučavao u okviru figure gradacije. I pored toga gotovo da nije bilo ozbiljnijih, cjelovitijih istraživanja koja bi utvrdila kakvi se sve varijeteti tog tipa gradacije javljaju i na kojim semantičkim odnosima oni počivaju. S tim u vezi zanimljiva su sljedeća pitanja:

Koji se podtipovi i, u okviru njih, vidovi semantičko-stilističke gradacije daju izdvojiti?

Ako se u razlikovanju podtipova pođe od formalnih karakteristika, kakvi semantički odnosi leže u njihovoj osnovi?

U kojim je funkcionalnim stilovima semantičko-stilistička gradacija najzastupljenija i koja joj je osnovna funkcija u tekstu?

Prije svega, na osnovu formalnih karakteristika mogu se izdvojiti tri podtipa semantičko-stilističke gradacije:

leksički,
tvorbeno–morfološki i
sintaksički,

a svaki od njih dolazi u različitim varijacijama. Izvan ovih podtipova, koji imaju opći karakter, mogu se sresti stilogeni primjeri sa obilježjem individualne tvorbe. Takav je slučaj npr. u narednom primjeru (funkcija mu je stvaranje komičnog efekta i poigravanje jezikom), koji i sam autor određuje kao »slovno gradiranje«:

(30)

Propozicije:

Sastaviti rečenicu u kojoj svaka reč ima jedno slovo više nego prethodna reč.

I ko sme sada mirno poreći iskreno, spontano, nehotično ispoljavanje svojevrsnog samozaborava optimističkih interpretatora ambivalentnosti međuplanetarnoga imponderabiliteta interdisciplinarne kontramanifestacije pseudointelektualizma prestolonaslednikovice?
(Andrić, D., 134)

Ma koliko da ovakvi primjeri izlaze iz predložene osnovne tipologije i ulaze u sferu pojedinačnog, tj. individualnostilskog, činjenica je da po svojim osnovnim obilježjima oni odgovaraju odredbi gradacije i njenim osnovnim svojstvima.

Prije analize pojedinih podtipova semantičko-stilističke gradacije potrebno je ukazati u kratkim crtama na vezu između gradacije i kvantifikatora, budući da je riječ o suodnosu koji je značajan za razumijevanje funkcioniranja mnogih gradacionih nizova.

Gradacija je nesumnjivo povezana sa funkcionalno-semantičkom kategorijom kvantiteta, pa je svakako potrebno razmotriti u čemu se ta povezanost najviše ogleda. Mada je taj suodnos moguće proučavati sa više aspekata, ovdje je osobito zanimljivo ispitivanje funkcioniranje kvantifikatora (sredstava izražavanja kategorije kvantiteta) u gradacionim nizovima.

Naime, kvantifikatori, i numerički i nenumerički (Piper, 1982), dolaze u semantičko-stilističkim gradacionim nizovima kao njihovi članovi. Gradacioni niz, dakle, podrazumijeva nizanje više kvantifikatora (a) numeričkog ili (b) nenumeričkog tipa.

(a) U okviru numeričkih kvantifikatora obično se izdvajaju partitivni i kumulativni kvantifikatori.

U ove prve ulaze redni brojevi i prilozi, kao i konstrukcije sa distribucionim značenjem, a u druge spadaju osnovni brojevi, brojne imenice, prilozi i slično. Njihovim nizanjem (naravno, misli se na nizanje istotipnih kvantifikatora) obrazuju se različiti gradacioni nizovi, pretežno brojni i priloški. Posmatrano sa drugog aspekta, takvi nizovi spadaju u kontraste tipa rank (nivoa), o kojima se govori u narednom poglavlju.

(b) U okviru nenumeričkih kvantifikatora razlikuju se apsolutni kvantifikatori, koji mogu biti univerzalni (npr. zamjeničke riječi svi, svaki, svuda, uvijek) i egzistencijalni (neko, negdje, nekad), te relativni kvantifikatori.53

Upravo ovi posljednji posebno su važni za gradaciju, s obzirom na to da ukazuju na kvantitet nekog predmeta u odnosu na kvantitet koji se smatra normom. Drugim riječima, njihova je priroda »poredbeno-deiktička« (Piper, 1982: 98): svaki relativni kvantifikator implicitno sadrži i predstavu o normi, tj. o kvantitetu drugog predmeta, a samim tim implicitno sadrži gradaciono poređenje. U relativne kvantifikatore spadaju intenzifikatori i ekstenzifikatori, u zavisnosti od toga da li se ukazuje da je kvantitet nekog objekta veći ili manji od norme. Gradiranje, dakle, postoji kod svakog relativnog kvantifikatora uzetog za sebe, a redanjem više njih sa pojačavanjem/slabljenjem intenziteta/kvantiteta može se ostvariti potpun semantičko-stilistički gradacioni niz. Budući da oni počivaju na znatno subjektivnijim kriterijima nego numerički kvantifikatori, kao i da predstavljaju znatno otvoreniji sistem u odnosu na njih, gradacioni nizovi sa relativnim kvantifikatorima, naročito intenzifikatorima i ekstenzifikatorima, manje su predvidljivi, a samim tim i potencijalno ekspresivniji. I obrnuto, manja ekspresivnost numeričkih gradacionih nizova objašnjava se većom objektivnošću i predvidljivošću.

Kada je pak riječ o univerzalnim kvantifikatorima, onda se može zaključiti da je njihova mogućnost formiranja gradacionih nizova nešto sužena, te da afirmativni i negativni univerzalni kvantifikatori mogu obrazovati krajnje članove gradacionog niza (u odnosu antonimije), dok egzistencijalni kvantifikator može u takvom nizu dobiti ulogu neutralizatora, npr.: sveneštoništa; svakonekoniko; svudanegdjenigdje; uvijeknekadnikad i slično.54

Ove kratke naznake ukazuju samo na jedan aspekt suodnosa gradacije i kvantifikacije i u funkciji su boljeg razumijevanja prirode pojedinih gradacionih nizova koji se razmatraju u narednim dijelovima poglavlja.

5.1. Leksički podtip semantičko-stilističke gradacije

Gradacioni niz u leksičkom podtipu može biti obrazovan od najmanje tri imenice, pridjeva, glagola, broja ili priloga. Suština takve gradacije, naravno, jeste u tome de svaki naredni član nosi najmanje jednu semu kvantiteta (ili intenziteta) više u odnosu na prethodni član, a manje u odnosu na naredni (klimaks) ili obrnuto (antiklimaks).

Semantički odnosi između članova leksičkog gradacionog niza pokazuju sljedeće varijacije:

Lekseme mogu obrazovati serijski višečlani kontrast skalarnog tipa55 (uvijek se mogu izdvojiti dva krajnja člana, dok su ostali članovi raspoređeni između njih po rastu ili opadanju intenziteta.

Gradacioni niz nastaje i nizanjem leksema koje obrazuju nebinarni serijski uređen kontrast tipa nivoa (engl. rank),56 što znači da ovamo spadaju brojni nizovi, činovi u vojsci i slično;

Ciklusi (ciklični nizovi), kod kojih nema krajnjih članova, ali koji i sami spadaju u nebinarne kontraste, takođe formiraju gradacione nizove (godišnja doba, mjeseci, dani u sedmici i slično);

Osim ovih tipova, postoje i neki semantički odnosi koji samo u određenom kontekstu dolaze kao gradirani. Takvi primjeri uvijek će se posebno razmatrati.

Važno je naglasiti da je gradacija najočiglednija i najintenzivnija kod skala (i sam naziv takvih kontrasta ukazuje na to), te da i eksplicitno gradiranje pridjeva spada u skale; nešto je manjeg intenziteta gradacija kod nivoa, dok kod ciklusa kontekst pomaže određivanju gradacije i njene stilske markiranosti.

5.1.1. Supstantivni gradacioni nizovi

Supstantivni gradacioni nizovi mogu biti formirani na različitim principima, tako da uključuju različite opozicije, ali je suština uvijek u tome da svaki naredni član unosi jednu semu kvantiteta ili intenziteta više u odnosu na prethodni.

(31)

Glavno je, požuri i ne oklevaj jer već za koji dan, za koji sat ili za koji minut samo, neće od toga ostati ništa do imena.
(Andrić, 228)

(32)

Zato mi je i odluka samo jedna, i konačna: poći u svijet, krenuti na put, bez obzira koliko će to dana, koliko godina, koliko vjekova trajati.
(Vuletić, 74)

(33)

Nema sumnje da se u odnosu spram njih može očitati ne samo odnos prema prošlosti, nego i prema sadašnjosti (pa i budućnosti).
(Danas, 17. 10. 1989, 23)

(34)

(...) ruski prijevod je pragmatistička interpretacija, dezinterpretacija, čak falsifikat.
(Pranjić, 129)

U primjerima (31) i (32) članovi gradacionog niza jesu odresci vremena koji se povečavaju ili smanjuju, tako da tvore klimaks (32) ili antiklimaks (31). Može se reći da su primjeri takvog tipa najzastupljeniji u korpusu kada je riječ o imeničkim nizovima. U njima je gradacija očigledna i snažna između ostalog i zato što se jasno već na prvi pogled opaža kvantitativno uvećavanje (umanjenje) svakog narednog člana.

Pri tome je kvantitativna razlika između svakog člana izmjerljiva (tj. izbrojiva) – i dan, i sat mogu se izraziti u minutama; i vijek i godina mogu se izraziti u danima.

Primjer (33) zanimljiv je i zato što je leksička gradacija u njemu kombinirana sa sintaksičkom – izražavaju je gradacioni veznici ne samo – nego (i) i pa i. Ciklični niz tipa »trojki« prošlostsadašnjostbudućnost označava vremensku sukcesivnost, što takođe nije rijedak slučaj u lekičkom tipu gradacije.

I, konačno, u primjeru (34) riječ je o nizu sastavljenom od tri člana sa negativnom subjektivnom markiranošću. Gradira se upravo negativna markiranost članova (dezinterpretacija je sa govornikovog stanovišta jače negativno obojena od pragmatističke interpretacije, ali manje od falsifikata, koji je uz to propraćen intenzifikatorom čak).

Već je napomenuto da gradacioni niz može biti sačinjen po subjektivno-logičkom principu, što znači da su pojmovi poredani isključivo na osnovu govornikovog izbora, tako da je neophodna i govornikova metajezička karakteristika tog niza. U narednom primjeru moglo bi se govoriti o većem intenzitetu mržnje od dosade i ravnodušnosti, ali između dosade i ravnodušnosti ne postoje objektivne razlike u kvantitetu, te zato govornik nužno uvodi pojašnjenje: »Jedna stvar gora od druge«. Ovo je tumačenje, naravno, samo njegovog individualnog stava, tako da takav gradacioni niz ilustrira isključivo subjektivno–logičku gradaciju:

(35)

Bez duha sve se pretvara u beskonačnu dosadu, zatim ravnodušnost, nakraju u mržnju. Jedna stvar gora od druge!
(Svijet, 14. 12. 1990, 54)

5.1.2. Pridjevski gradacioni niz

Ovaj podtip semantičko-stilističke gradacije posebno je zanimljiv već i zato što se javlja u različitim varijantama, kao i zato što su pridjevi uz priloge ona vrsta riječi koja se podvrgava i morfološkoj gradaciji.

Već je istaknuto da je pridjevski gradacioni niz najčešće sastavljen od dva antonima između kojih se nalazi jedan ili više »srednjih« pojmova. Evo karakterističnih primjera tog tipa:57

(36)

Čim je plamen buknuo, (...) oni su se naglo povukli i skrivali se iza svojih institucija, iza svojih laži, porekavši svoje jučerašnje javne, polujavne ili tajne izjave, srećni što su prošli bez opekotina drugog stepena.
(Kiš, 10)

(37)

(...) a sve što je pismeno, polupismeno, četvrtpismeno i nepismeno (pogotovu ove poslednje kategorije građanstva) govorilo je o tom neviđenom događaju.
(Kiš, 18)

Oba primjera karakterizira postojanje kontradiktornih antonima kao krajnjih članova niza. Dodatnu stilogenost nizovi su dobili uvođenjem »srednjih« pojmova (pomoću prefiksa polu –polujavni i polupismen, četvrt – četvrtpismen), mada se obično smatra da se »srednji« pojmovi mogu vezati samo za kontrarne, tj. gradabilne antonime. U razgovornom stilu ili, kao što je u prethodnim primjerima slučaj, u publicističkom i književnoumjetničkom stilu, ponekad se obrazuju »srednji«, neutralizirajući pojmovi i od drugih tipova antonima, pa i od komplementarnih (uz par živ – mrtav može se čuti i polumrtav – npr. polumrtav od straha. ) Na ovaj način dobijaju se gradacioni nizovi koji podsjećaju na skalarne nizove. Osnovna je razlika u tome što se u semantici skalom smatra niz obrazovan od gradabilnih antonima. Očigledno je, međutim, da je u govoru postojanje skala prošireno i na druge tipove antonima (konkretno, u našim primjerima na kontradiktorne).

Primjer što je već navođen prilikom razmatranja suodnosa gradacije i litote (Terentij je dobar. Nik nije zao. Zao sam ja – ARBUZOV, 655) pokazuje i mogućnost postojanja gradacionog niza u kojem je između gradabilnih antonima uveden litotizirani oblik kao neutralizirajući.

Međutim, moguće je postojanje pridjevskih nizova sastavljenih od sinonima, i to takvih u kojima je jedan član niza osnovni – najčešće prvi član – dok drugi članovi dolaze kao »sinonimi za izražavanje intenzifikacije i ekspresije« (Novikov, 1973:221). O ovakvim nizovima već je bilo riječi u poglavlju Gradacija i sinonimija, tako da je dovoljno navesti samo jedan primjer:

(38)

Bio je to velik, ogroman, kolosalan uspjeh našeg sporta!
(Oslobođenje, 17. 10. 1988, 11)

Bez obzira na tip gradacionog niza, uvijek je uočljivo postupno kvantitativno uvećavanje ili umanjivanje kod svakog narednog člana.

5.1.3. Gradacioni niz sa brojevima

Gradacioni niz sastavljen od brojeva obično je lako uočljiv, a, sudeći prema ispitanom korpusu, tipičan je prije svega za publicistički stil. Formalno niz može biti obrazovan od glavnih (primjeri 39 i 40), rednih (primjer 41) i zbirnih brojeva (korpus ne bilježi ovaj posljedni slučaj, ali je on teorijski sasvim moguć):

(39)

(...) Za kupovinu gotovinom nudi se poseban popust od deset, dvadeset, pa i (doduše rijetko) trideset posto.
(Danas, 14. 11. 1989, 67)

(40)

... I predovoljno su nas učili (ponekad i naučili), da je svijet od dva, tri i od deset tisuća komada.
(Krmpotić, 7)

(41)

Nismo se dogovorili, a sutra uveče smo se opet našli na ogradi između dvije bašte. I treće veče, i četvrto, i ljeto se hladilo, a mi smo se krili mrakom (...)
(Selimović, 32)

Iz prethodnih primjera vidi se da i brojni nizovi mogu biti i uzlazni i silazni. Oni su, sa jedne strane, svojom semantikom veoma pogodni za gradaciju (uvijek je potpuno uočljiv i jasan kvantitativni rast ili opadanje). S druge strane, pak, njihova je ekspresivnost zbog toga nešto umanjena (nema faktora iznenađenja ili traganja za smislom gradacionog niza), tako da često dolaze sa argumentativnom funkcijom (kao u prethodnim primjerima), a samo ponekad su snažno emocionalno markirani (što više zavisi od konteksta nego od samih članova gradacionog niza). U posljednjem primjeru ova je ekspresivnost pojačana time što prvi član niza nije redni broj (niz je kombiniran, brojno–imenski!), a gradacija dolazi skupa sa polisindetonom (veznik i).

Brojevi obrazuju nizove tipa nivoa (ranks), koji su znatno više determinirani u odnosu na skale i primjenjiviji su u zvaničnim stilovima (Lyons 1977:290), tako da je i razumljiva njihova manja stilogenost u odnosu na, recimo, pridjevske nizove tipa skala, koji su praktično neograničeni u varijacijama.

5.1.4. Glagolski gradacioni niz

Glagolski gradacioni nizovi takođe su frekventni u korpusu, gdje dominiraju u književnoumjetničkim tekstovima. Pri tome ih najčešće karakteriše postojanje jedne arhiseme i kvantitativno uvećavanje (umanjivanje) seme u narednom članu:

(42)

Naše patnje, naš unutarnji glas, zaglušen interesima svakodnevnice, naš rad, do kojeg je tako teško doći, dokopati se, dopuzati – i to je isto Rusija.
(Kaverin, 278)

(43)

Znam da sam ga nešto molio, kumio, preklinjao (...)
(Muradbegović, Biserje, 322)

U prvom primjeru riječ je o glagolima koji izražavaju kretanje. Osnovno značenje glagola doći u narednim članovima osložnjeno je dodatnim semama (dokopati se = doći uprkos svim preprekama, uz veliku želju; dopuzati = doći puzeći, doći zahvaljujući velikoj želji, upornosti, uz muke. Činjenica da se radi o frazeologizmu »doći do posla« čini gradacioni niz još ekspresivnijim (uporedi dokopati se posla, dopuzati do posla, što je sasvim neočekivano i efektno).

Primjer (43) zorno pokazuje nizanje triju sinonima intenziteta i ekspresivnosti – prvi glagol – »moliti« ujedno je i osnovni glagol u nizu: druga dva glagola to značenje usložnjavaju semama intenziteta i ekspresivnosti.

Može se dogoditi da glagoli u gradacionom nizu nisu sinonimi izvan datog konteksta, ali da se gradiranje ostvaruje na osnovu nekih zajedničkih sema (ovdje to ne moraju biti arhiseme, već dodatne seme neke riječi).

Konačno, u narednom primjeru gradacija se ostvaruje na specifičan način nizanjem modalnih glagola:

(44)

Naša izdavačka kuća i ne smije, i ne može i neće postupati na takav način.
(Vjesnik, Panorama subotom, 23. 12. 1989, 19)

Suština gradacije ovdje je u tome što se nakon dva modalna glagola navodi treći »nemodalni« glagolski oblik koji je istaknut kao posebno značajan. Naime, ni zabrana (ne smije) ni nemogućnost radnje (ne može) nisu toliko važni kao voljna, svjesna odluka iskazana futurom (neće postupati). Naravno, ovo »nisu toliko važni« ne treba shvatiti apsolutno, već relativno, sa stanovišta govornika. Za gradaciju je zaista karakteristična kombinacija subjektivnih i objektivnih kriterija.

5.1.5. Priloški gradacioni nizovi

Nizovi takvog tipa najčešće su sastavljeni od priloga za vrijeme (primjer 45), način (primjeri 46 i47) ili od numeričkih priloga (primjer 48):

(45)

Juče Tokio, Jokohama, Madrid, danas Oklahoma city, sutra...
(Večernje novine, 22/23. 4. l995, 11)

(46)

Kod nas među vlasnicima kuća preovladavaju radnici, bilo da su te kuće legalno, poluilegalno ili ilegalno podigli.
(Danas, 14. 11. 1989, 65)

(47)

Nije lijepo, nije pošteno, nije ljudski!
(Ćopić, 99)

(48)

– To što je on bio na porti prilikom sva tri ubojstva, to može biti i slučaj?
Jednom je slučaj – reče Luka poučno – dvaput je koincidencija, triput je pravilo.
(Pavličić, 231)

Prilozi za vrijeme obrazovani su kao jedan tip cikličnih nizova, tzv. »trojke« (juče – danas – sutra), s tim što u primjeru (45) niz ostaje otvoren. Gradacioni nizovi koje čine prilozi za način formiraju se na principima koji podsječaju na pridjevske nizove, tako da se mogu susresti sljedeći tipovi:

dva antonima i jedan ili više »srednjih« leksema, pri čemu se radi o kontradiktornim pojmovima, ili o gradabilnim, kontrarnim antonimima koji sa više neutralizirajućih leksema obrazuju skalarni niz;

tri ili više riječi koje mogu biti sinonimi intenziteta ili kontekstualni sinonimi, odnosno riječi kod kojih se pojačava stepen pozitivne ili negativne (primjer 47) subjektivne ocjene.

Osim numeričkih priloga sa multiplikativnim značenjem kao u primjeru (48), gradacione nizove mogu formirati i drugi tipovi numeričkih priloga,58 npr.:

  1. količinski prilozi sa ablativnim značenjem (nadvoje, natroje, načetvoro... ), zatim sa socijativnim (udvoje, utroje, učetvoro... ), proporcionalno–komparativnim značenjem (dvostruko, trostruko, četverostruko... ) itd;
  2. redni prilozi (prvo, drugo, treće... ; primarno, sekundarno, tercijarno... ).

Može se, dakle, zaključiti da su priloški gradacioni nizovi (možda i zbog mogućnosti i morfološki izraženog gradiranja u nekim slučajevima) dosta frekventni, te da su pogodni za ispitivanje općih svojstava leksičko-semantičke gradacije.

5.2. Tvorbeno-morfološki podtip semantičko-stilističke gradacije

Ovaj podtip odlikuje se postojanjem gradacionog niza čiji su članovi različiti oblici iste riječi, i to: forme prošlog, sadašnjeg i budućeg vremena istoga glagola (primjeri 49 i 50), pozitiv, komparativ i superlativ pridjeva ili priloga (primjeri 51, 52 i 53) ili tri riječi u odnosu deminutiv, »nulti« oblik i augmentativ i slično.

(49)

Borci smo bili, borci jesmo, i borci ćemo uvijek biti.
(Vjesnik, 4. 11. 1989, 11)

(50)

Na svijetu nije bilo, nema i nikada neće biti veče i ljepše vlasti za ljude nego što je vlast imperatora Tiberija!
(Bulgakov, 34)

(51)

Lijepa, ljepša, najljepša. (naslov)
(Svijet, 29. 12. 1989, 33)

(52)

Sitno, sitnije najsitnije. (naslov)
(Večernje novine, 7. i 8. 12. 199, 3)

(53)

Brzo, brže, najbrže.
Blizu, bliže, najbliže
. (reklama)
(Oslobođenje, 22. 1. 1992, 13)

Gradacioni niz koji je sastavljen od prošlog, sadašnjeg i budućeg vremena istog glagola na izvjestan način podsjeća na nizove sa »trojkama« tipa prošlost – sadašnjost – budućnost, juče – danas – sutra i slično. Suština mu je u sukcesivnom slijedu članova niza, čime se obrazuje ciklus u kojem svaki naredni elemenat dovodi do intenzifikacije osnovnog smisla. Pri tome članovi niza mogu biti u kontaktnom i distaktnom položaju. Distaktni je položaj obično povezan sa uvođenjm dodatne figure anafore ili paralelizma (49), tako da se može govoriti o pojačanoj stilogenosti takvih primjera. Gradacioni niz tipa prošlo – sadašnje – buduće vrijeme glagola u korpusu je naročito zastupljen u publicističkom stilu, gdje ima funkciju djelovanja na adresate. Čest je i u primjerima iz tekstova sa političkom propagandnom usmjerenošću, gdje mu je takođe cilj da potakne primaoce na emotivnu angažiranost. Prema primjerima iz korpusa, u književnoumjetničkim tekstovima dolazi prilikom stilizacije takve publicističke angažiranosti ili, znatno rjeđe, u funkciji prikazivanja neprekinutosti vremenskog slijeda.

Gradacioni niz koji je sastavljen od pozitiva, komparativa i superlativa pridjeva ili priloga zanimljiv je i zato što gradacija kao semantičko-stilistička figura, dakle, stilistička kategorija, nastaje kao rezultat gradacije (komparacije) određene vrste riječi – dakle, morfološke kategorije. Takvi primjeri odlikuju se visokom predvidljivošću izgleda niza i, s tim u vezi, malim efektom neočekivanosti. Upravo zato u književnoumjetničkom stilu (a ponekad i u publicističkom) dolazi do različitih postupaka kojime se takav niz oneobičava. Ponekad se, recimo, izostavi krajnji stepen:59

(54)

Žestoko, žešće ...
(Vjesnik, 4. 7. 1990, 3)

Ovakav »minus-postupak« (Lotman 1976:153) povećava informativnu vrijednost niza, oneobičava gradaciju. Interpunkcijski znak (...) ukazuje na to da ne slijedi naredni i da ga primalac poruke mora pokušati sam rekonstruirati. Efekat prevarenog očekivanja javlja se i onda kada umjesto superlativa dolazi neočekivan treći član (naslov TV-serije za djecu bio je »Ludo, luđe, ludnica«, gdje je treći clan imenica, koja završava skalu).

Važno je, međutim, naglasiti da se uz eksplicitnu, morfološku komparaciju pridjeva i priloga ponekad izdvaja kao zaseban tip njihove modifikacije i implicitna gradacija – upotreba intenzifikatora uz pridjev ili prilog. U okviru intenzifikatora amplifikatori (a ne samo stepeni poređenja) mogu modificirati gradabilne pridjeve i priloge, dok neki drugi tipovi intenzifikatora (npr. naglašivači – emphasizers) mogu modificirati i negradabilne pridjeve i priloge (Quirk, Greenbaum, 1975:131–132). Prema takvom tumačenju čak je komparacija samo jedan vid intenzifikacije pridjeva i priloga (Quirk, Greenbaum, 1975:124). Može se, tako, pokazati da se većina iskaza tipa intenzifikator + pridjev (prilog) lako parafrazira pomoću komparativa, npr.:

Ona je veoma lijepa = Ona je ljepša od mnogih drugih; ljepša od neke tačke koja je uzeta za nultu tačku

To je izuzetno vrijedan rezultat = To je rezultat koji je vredniji od mnogih rezultata; vredniji i od veoma vrijednih rezultata

Zapravo se pomoću intenzifikatora, svojevrsnim parafraziranjem komparativa i superlativa, može obrazovati pridjevski gradacioni niz, recimo:

Ona je veoma lijepa, izuzetno lijepa, (čak) neizrecivo lijepa.

Za razliku od gradacionog niza obrazovanog komparacijom pridjeva ili priloga niz sa intenzifikatorima nastaje leksičkim sredstvima, i u zavisnosti od toga koji intenzifikatori ga sačinjavaju mijenjaju se semantičke (eventualno i emocionalno-ekspresivne) nijanse.

Velike su mogućnosti za formiranje raznovrsnih nizova pomoću afiksalnih sredstava (u vezi s tim treba reći da u tvorbene nizove po pravilu ulaze različiti afiksalni kvantifikatori – o njima v. Piper, 1981: 100). Uporedi, recimo, niz nedopečen – pečen – prepečen i slično, ili dvočlanu, nepotpunu gradaciju u narednom primjeru:

(55)

Lako je Šehagi Soči, on je bogat i prebogat (...)
(Selimović, 38)

Kada je, pak, riječ o gradacionim nizovima obrazovanim od deminutiva, osnovne riječi i augmentativa, potpuni niz nije zabilježen u korpusu, ali se lako uspostavlja:

kućica – kuća – kućerina
ručica – ruka – ručerda
ptičica – ptica – ptičurina

Umjesto potpunog niza češće se sreću dvočlani nizovi, koje ne smatramo potpunom gradacijom (negdje se i takvi nizovi izdvajaju u okviru tvorbene gradacije, npr.: »Gdje si, psu, psiću?«; Tamo su kuće, kućice i barake; Šmilauer, 1966:383).

Možda je ispravnije reći, u skladu sa distinkcijom koju smo ranije izvršili između ta dva pojma, da takvi primjeri pokazuju gradiranje, ali ne i gradaciju. Semantičko–stilistička gradacija mora biti najmanje tročlana (izuzetak su primjeri sa minus–postupkom, tj. oni kod kojih je izostavljen najviši stepen).

5.3. Sintaksički podtip semantičko-stilističke gradacije

Sintaksički podtip gradacije formalno se sastoji u nizanju najmanje tri sintagme ili rečenice kod kojih se stalno pojačava intenzitet . Pri tom je važno naglasiti da se tu gradacija ne ostvaruje samo u jednoj riječi sintagme ili rečenice, jer tada bi se ipak govorilo o leksičko-semantičkom tipu, već u cjelokupnoj sintagmi ili rečenici.

(56)

Jedanput, jedanput,
Ugledah vaš stas,
Ugledav ga dvaput,
Ja zagrlih vas.

Pri stotom susretu
ja izgubih žar.
(AP, 265)

(57)

Od tog sveobuhvatnog mrzlog zagrljaja nikud i nikako ne možeš umaći. Hodao, sjedio ili spavao, odjeća studeni, sve tješnje, pripija mu se uz tijelo, steže ga, ledi i pretvara u zgučenu grudvu hladnoće.
(Ćopić, 93)

(58)

Voz! Kad smo, djeca, pričali o bićima nevidljivom, od vukodlaka do zmajeva, on je stajao na prvom mjestu. Stajao! – jurio je sa glavom kao užarenom glavnjom i sa repom kao oblakom, brži od najbržeg konja, brži od goluba i sokola, od vjetra, od očiju, »od ne znam čega« – nedostajalo nam je već i daha i poređenja.
(Kulenović, 13)

(59)

Dobro je ne strepjeti ni pred kim, ako se može, a još bolje ako se ne mora (...) Najbolje se bojati unaprijed, da se ne bi ubojao nazad.
(Selimović, T, 314)

U prethodnim primjerima sintaksički podtip semantičko–stilističke gradacije realiziran je na različite načine. U primjeru (56) brojčano, dakle, nizovima tipa nivoa (rank) dat je klimaks (jedanput – dvaput – stoti put), dok rečenice u cjelini pokazuju drugačiji odnos: druga rečenica u odnosu je uzlazne gradacije prema prvoj, a treća je rečenica antiklimaks u odnosu na prve dvije. Primjeri (57) i (58) donose postupno nizanje članova sa jačim stepenom izraženosti svojstva koje se gradira (najviši stepen u primjeru 58 dat je oneobičavanjem, prividnim neimenovanjem – »od ne znam čega«). Konačno, primjer (59) odlikuje se postojanjem niza sastavljenog od tri priloga u pozitivu, komparativu i superlativu.

Naravno, ovo su samo neke varijante sintaksičkog podtipa gradacije, a u drugim tekstovima moguće su raznovrsne kombinacije. Najvažnije je da se uvijek mogu izdvojiti najmanje tri stepena gradacije, koji su dati bilo u poretku klimaksa bilo antiklimaksa.

5.4. Funkcija semantičko-stilističke gradacije

Semantičko–stilistička gradacija najčešće se sreće u književnoumjetničkim i publicističkim tekstovima, kao i u esejističkom međustilu. Na osnovu analize korpusa može se tvrditi da taj tip gradacije nije karakterističan za naučni (naročito ne za naučni stil u užem smislu) i administrativni stil, dok se u razgovornom stilu mogu javiti neki oblici takve gradacije.

Kao i kod svake figure, upotreba gradacije teži da izazove određenu reakciju primaoca – prije svega, da taj dio diskursa bude opažen (''opažen kao takav''). Svakom figurom, pa i gradacijom, teži se isticanju, naglašavanju određenog teksta. Kod gradacije je to isticanje dato putem intenzifikacije, kvantitativnog uvećavanja (ili umanjivanja) na semantičkom planu.

Osnovna funkcija semantičko-stilističke gradacije (gradacije kao figure) jeste ekspresivna. Ovo je naročito očigledno u književnoumjetničkom stilu, napose u poetskim žanrovima. U publicističkim tekstovima gradacija nerijetko ima i ubjeđivačku funkciju (zadatak joj je da naglasi izvjestan dio teksta i da pobudi emocije kod adresata). Postupno redanje članova gradacionog niza praćeno je i specifičnom intonacijom, tako da ova figura često dolazi u »retoričnom«, svečanom, čak i u patetičnom govoru.

Bilješke

53 Termini apsolutni i relativni kvantifikatori upotrijebljeni su u značenju što im ga daje Piper (1982): prvi se odnose na količinu objekta koji je uzet sam po sebi, dok drugi daju količinsku odredbu nekom predmetu u odnosu na kvantitativnu odredbu drugog predmeta.

54 Mada se o kvantifikatorima može govoriti na svim jezičkim nivoima, kao ilustraciju navodim prije svega leksičke kvantifikatore.

55 Pošto je ovdje prihvaćena Lyonsova podjela nebinarnih kontrasta, ne upotrebljava se termin »skalarna opozicija«, već skalarni kontrast (opozicije su samo binarne – Lyons, 1977:275).

56 Ovi se nizovi zovu i »necikličkim logičkim slijedovima« (Dubois, 1986:183).

57 Važno je napomenuti da ovdje antonimima smatram i kontradiktorne i komplementarne pojmove, a ne samo kontrarne kako je uobičajeno u logici, pošto smatram da je to za lingvistiku preusko shvatanje.

58 Ovdje se prihvata podjela i terminologija kakvu u radu o numeričkim prilozima daje Piper (1989).

59 Na taj način skala postaje upečatljiva, jer njenoj »najvišoj tački nedostaje oznaka« (Lausberg, 1960:221).