E-biblioteka

Marina Katnić-Bakaršić: Gradacija

4. Gradacija i druge figure

U Uvodu je već naglašeno da je gradacija nerijetko bivala nedovoljno razgraničena od čitavog niza figura, a ponekad i od nekih tropa. U ovom poglavlju ispituje se suodnos gradacije i anadiploze, incrementuma, hiperbole, litote, amplifikacije, kumulacije, poređenja i metabole. Budući da je za razumijevanje gradacije potrebno ustanoviti karakter njene povezanosti sa sinonimijom i antonimijom (važni tipovi gradacionih nizova formiraju se od sinonima ili tako da su im krajnji članovi antonimi, a i sinonimija i antonimija u osnovi su većeg broja figura), posebno se ispituje veza ovih dviju leksičkih pojava i gradacije.

4.1. Gradacija – incrementum ili proširena anadiploza?

Prije nego što se pristupi razgraničenju gradacije od drugih figura i tropa neophodno je opredijeliti se za jedno od dva shvatanja koja se susreću u literaturi. Prema jednom od tih shvatanja gradacija je zapravo razvijena anadiploza, dok se prema drugom tumači kao incrementum (»povišivanje« prema L. Zimi).

Prvo shvatanje dominiralo je u antičkoj retorici21 stoga je potrebno prije svega vidjeti kako je definisana sama anadiploza. Anadiploza je figura ponavljanja, kod koje se jedna ili više riječi (tj. sintagmi) sa kraja jedne sintagme (rečenice ili jednog stiha) ponavlja na početku druge sintagme (tj. rečenice ili drugog stiha), kao u sljedećem primjeru:

(1)

Od mila je na krilu držaše,
na krilu mu šećer kahvu pila,

kahvu pila, s njime besjedila.
(Biserje, 45)

Prihvatajući određenje gradacije kao razvijene anadiploze Lausberg (1960: 223) daje ovakvu shemu njene realizacije:

/... ... x/x ... ... . . y/y ... ... . . z/z ... ... itd.

Broj članova tako proširene anadiploze sasvim je proizvoljan – teorijski neograničen. Ova figura susreće se u tekstovima različitog tipa:

(2)

(...) Stara kineska politička mudrost glasi: »Ako kažnjavaš, kažnjavaj drakonski i za sitne prijestupe. Kazne rađaju moć, moć rađa veličinu koja uliva strah, a veličina koja uliva strah rađa dobrotu. Dobrota potiče iz snage... «
(Danas, 14. 11. 1989, 23)

(3)

Slovo stiha volim
Volim ga i molim
Molim ga i lovim
Lovim ga

I lomim
(Dizdar, 239)

U suvremenoj retorici, teoriji književnosti i stilistici danas ipak dominira upotreba termina gradacija u značenju što ga je nekad imala figura incrementum (»povišivanje«). Takva gradacija tumači se kao jedna od mikrostruktura pojačavanja (Škreb–Stamać, 1983: 304), odnosno kao »figura koja postaje širenjem i dodavanjem misli« (Zima, 1880: 121–122), kao u narednom primjeru:

(4)

Sve se čini kao da će ta reč otkrovenja zazvoniti, planuti, podići nebesa i obasjati zemlju i nas...
(Andrić, 300)

Mada se u nekim priručnicima ravnopravno navode oba ova značenja termina gradacije i određuju se kao »šire« i »uže« shvatanje22, činjenica je da se anadiploza i incrementum ne mogu izjednačavati, pošto pripadaju različitim tipovima figura.

Ekspresivnost (i stilogenost) razvijene anadiploze ostvaruje se specifičnim tipom ponavljanja istih riječi i sintagmi (uporedi ranije navedenu shemu), čime se realizira i postepeno pojačavanje, intenziviranje osnovnog značenja. Čak se može shvatiti zašto se ova figura nazivala »ljestvicom«: mjesta na kojima se ponavlja završna riječ (ili sintagma) prethodne sintagme (ili rečenice, stiha) predstavljaju posebno značajna mjesta, »stepenike« na kojima treba zadržati adresatovu pažnju i postupno se kretati ka kraju rečenice (rjeđe dijela teksta). Suština razvijene anadiploze upravo je u ponavljanju, te je to figura ponavljanja:

(5)

Morski psi jedu tuninu, a tune se hrane malom ribom, a mala riba jede muhe, a lastavice jedu komarce, a komarci prenose zarazu, i sve to se prenosi i grize po sasvim čudnim zakonima, glupo kao Ezopova basna za djecu.
(Krleža, 95)

U prethodnom primjeru razvijena anadiploza kombinirana je sa polisindetonom (ponavlja se veznik »a«), čime se dobija dvostruka stilogenost. I inače je polisindeton čest u gradacionim nizovima, i to prije svega onim koji dolaze u visoko retoričnim, čak patetičnim tekstovima.

Ako se susreće u stihu, anadiploza taj stih otvara : »Spajajući posljednju riječ u jednom stihu s prvom riječi u slijedećem, ona nužno povezuje ta dva stiha, čini ih nerazdvojnima, pa tek oba zajedno mogu činiti cjelinu. Čini ona to i na sintaksičkom i na značenjskom nivou ... « (Pavličić, 1993:104)

U gradaciji kako je shvaćena u ovoj knjizi ne dolazi do ponavljanja istih riječi; naprotiv, gradacioni niz uvijek je uređen tako da svaki naredni član mora imati bar jednu (ili više) sema koje su pojačane, kvantitativno uvećane u odnosu na prethodni član niza. Riječ je, dakle, o semantički uvjetovanom poretku članova niza, što uopće nije nužan uvjet kod anadiploze. Osim toga, još jedno strukturno ograničenje svjedoči o različitosti ovih figura. Naime, anadiploza se ne može realizirati nizanjem članova koji su na nivou manjem od sintagme, dok elementi gradacionog niza mogu biti i riječi (npr. Govorio je pet, deset, petnaest minuta bez predaha; Izgledala mi je malena, majušna, patuljasta). U izvjesnom broju slučajeva može se govoriti o kombinaciji anadiploze i gradacije, ali ne i o njihovom izjednačavanju. Takav je slučaj sa primjerom (6):

(6)

Tu se najveći sakri iza srednjega, a srednji iza najmanjeg...

(Bajke, prev. M. K.-B. )

Leksički antiklimaks najvećisrednjinajmanji dolazi u takvoj konfiguraciji teksta koja se prepoznaje kao anadiploza, ali obje figure čuvaju svoj identitet. Njihova kombinacija može samo povećati stilogenost diskursa. I u primjeru (4) stvoren je, zapravo, privid silazne gradacije time što su u anadiplozi dati pojmovi čije su dimenzije sve manje (morski psi – tunina – mala riba – muhe). Međutim, takav primjer ipak se može smatrati prije svega anadiplozom, a samo uvjetno i gradacijom.

Tumačeći gradaciju kao razvijenu anadiplozu, Kvintilijan (1985: 322) ističe da je to jedna vrsta dodavanja »jer ponavlja ono što je već rečeno, i prije nego se pređe na novu stvar, zadržava se na stvarima koje prethode.« Ovaj retoričar navodi na istom mjestu i rijedak primjer kombinacije anadiploze i sintaksičke gradacije (konstrukcija sa korelativnim veznicima ne toliko-koliko):

(7)

Prema tome ovo znači ne toliko ukidanje sudova za protuzakonita utjerivanja, koliko veleizdaju, ne toliko za veleizdaju, koliko za prestupe protiv Plancijevog zakona, ne toliko ta te vrste prestupa, koliko za prekršaje svakog zakona (...)
(Kvintilijan, 1985: 322)

Dakle, gradacija kako je danas najčešće shvaćena zapravo odgovara antičkoj figuri incrementum, a suština joj je u postojanju niza čiji je raspored semantički uvjetovan.23 Ovako posmatrana gradacija razlikuje se od razvijene anadiploze, u čijoj je osnovi specifičan tip ponavljanja, pri čemu raspored dijelova koji se ponavljaju nije uvjetovan semantički i ne zavisi od postupnog pojačavanja intenziteta (odnosno opadanja). Drugim riječima, samo one anadiploze koje se realizuju u najmanje tri člana, i to tako da je svaki sljedeći član kvantitativno uvećan ili umanjen u odnosu na prethodni, mogu se smatrati i gradacijom. I obrnuto, samo oni gradacioni nizovi kod kojih se kao dodatni kriterij formalne uređenosti pojavljuje odnos članova prema shemi

... . . x/x... . y/y... . z/z... itd.

ujedno se mogu nazvati i anadiplozom. Kombiniranjem anadiploze i gradacije dolazi do pojačavanja stilogenosti diskursa (nastaje »dvostruka« figurativnost).

4.2. Gradacija i hiperbola

I gradacija i hiperbola izuzetno su značajne figure, čija je sfera upotrebe veoma široka, od književnoumjetničkog i publicističkog funkcionalnog stila pa sve do razgovornog. Suodnos ovih dviju figura u literaturi se tumači na različite, često i kontroverzne načine. Postoje, najšire gledano, dvije grupe radova, koji gradaciju i hiperbolu posmatraju ili kao zasebne figure (Zima, 1880; Todorov, 1967, Beckson, Ganz, 1983 i drugi) ili kao dva vida iste figure, odnosno tako što se gradacija smatra podvrstom hiperbole (Škreb, 1983; Koen, 1986; Simeon, 1969).

Potrebno je pokazati da ovo pitanje nije samo formalnog karaktera, već da je od suštinskog značaja za određivanje opsega, strukture i funkcionisanja obiju figura. Prihvatanje teorije o njihovom svođenju na jednu figuru, i to hiperbolu, naročito je nepovoljno po gradaciju. Naime, gradacija ima bitno različit status ako je samostalna figura, a drugačiji ako je samo podvrsta druge, njoj nadređene figure.

Ovdje se stoga nemeće kao neophodno ispitivanje ispravnosti tih dvaju tumačenja, kao i potreba pronalaženja vlastitog rješenja, koje bi omogućilo bolje i dublje razumijevanje istraživanih pojava. Pri tome se kao logičan redoslijed proučavanja nameću sljedeće etape:

  1. poređenje osnovnih svojstava gradacije i hiperbole;
  2. ispitivanje njihovih dodirnih tačaka;
  3. određivanje osnovnih razlika.

Pođimo od hiperbole (grčki – pretjerivanje). Ona se najčešće definira kao »figura preuveličavanja« (Solar, 1976:73), koja nastaje »kad se što s tom namjerom, da jače u oči pada, preko mjere umaljava ili uveličava« (Zima, 1880:64), npr.:

(8)

Duge trepavice – kad spava, njima se pokriva, šapćem hiperbolu naše lirske pjesme.
(Kulenović, 25)

(9)

Ovo sam slušala kako priča Nadžida-hanuma, sveznadarka i: jedna glava hiljadu jezika.
(Kulenović, 32)

(10)

Ja,
najzlatoustiji,
čija svaka reč teška
dušu vaskrsava,
telo rukotvori,
kažem (...)
(Majakovski, AP, 153)

(11)

Manji od makova zrna.
(Zima, 64)

Škreb (1983:249) hiperbolu shvata široko, tako da je izjednačava sa »mikrostrukturom pojačavanja« i naglašava da ona može poslužiti ili izražavanju patetičnosti (kao u primjeru 10) ili, pak, svojim pretjerivanjem može biti u funkciji stvaranja komičnog efekta. Uz ovo možemo dodati da je ona česta u frazeologizmima, prije svega kolokvijalno obojenim (primjer 9), kao i u ustaljenim izrazima iz narodne poezije (primjer 8) i poslovicama (primjer 11).

Ž. Koen, koji u tekstu »Teorija figure« daje zanimljiv pokušaj stvaranja logičkog modela figurativnog jezika, polazi od pretpostavke kako sve semantičke figure krše fundamentalni princip neprotivrječnosti, a razlikuju se po stepenu alogičnosti. U tom tumačenju gradacija je samo oblik hiperbole (Koen, 1986:272). Osnovna formula hiperbole (time i gradacije) kod Koena je ova:

S je P ili S A & A+
S A P A+

gdje je (A) neko stvarno svojstvo, a (A+) uvećano, hiperbolizirano svojstvo. Tako hiperbolički iskazi tipa on je brži od vjetra; čekala sam te čitavu vječnost i slično narušavaju logiku, pošto se radi o nespojivosti kvantitativnog tipa.

Upravo ovdje i leži uvjet za razgraničenje gradacije od hiperbole. Naime, kod hiperbole uvijek se radi o devijaciji (o pridodavanju predmetu svojstava koje on objektivno nema, ili ih ima u znatno manjem intenzitetu, tj. količini). Promjena se, zapravo, odvija na nivou označenog, gdje dolazi do supstancionalne operacije zamjene: jedna sema zamjenjuje se drugom. Pri tome se najčešće radi o promjeni koja se odnosi na kvantitet označenoga – umjesto (A) dolazi neko (B) koje se da razložiti kao (A+). S pravom se stoga govori o hiperboli kao o količinskom tropu, čija upotreba svjedoči o »nepravilnosti naše mjerne tehnike, zagrijane temperamentom«24 (Arutjunova, 1983:11). Ovdje i leži osnova stilogenosti hiperbole: tek kada primalac poruke zna da je riječ o namjernom »kvarenju mjerne tehnike«, odnosno da »hiperbola laže, mada bez ikakve namjere da prevari« (Kvintilijan, 1985: 278), on, taj primalac, i može da je opazi. Dakle, stilogenost hiperbole počiva na svojevrsnom dijalogu koji se uspostavlja između realnog i navedenog, odnosno između neutralnog i hiperboliziranog iskaza, u kome je došlo do zamjene sema kvantiteta.

U pjesmi M. Cvetajeve Hamletov dijalog sa savješću ova potencijalna dijalogičnost hiperbole pjesničkom intuicijom dovedena je do krajnjih konsekvenci, tako da predstavlja osnovni konstruktivni princip stihova:

(12)

– Na dnu je ona, gdje alge
su i mulj... Spavati je onamo
otišla, – al' sna ni tamo nema!
– Ali ja sam je volio
Kao što je četrdeset hiljada braće
Voljeti ne mogu!

– Hamlete!

Na dnu je ona, gdje je mulj:
Mulj!. . I posljednji vjenčić
Isplivao je na obalu...
– Ali ja sam je volio,
Kao što četrdeset hiljada...
– Manje
Ipak, nego jedan ljubavnik.

Na dnu je ona, gdje je mulj.
– Ali ja sam je –
volio??

(Cvetaeva, 182, prev. M. K.-B. )

U ovom dijalogu Savjest (kroz koju očigledno pjesnikinja izražava svoju tačku gledišta) stalno »ispravlja« hiperbolični Hamletov iskaz (»ali volio sam je kao što četrdeset hiljada braće voljeti ne mogu!«)25 i svodi ga na neutralan iskaz, usklađen sa stvarnošću (»pa ipak manje no jedan ljubavnik«). U čitavoj mreži značenja i asocijacija koje se prepliću između te dvije tvrdnje i Hamlet u interpretaciji M. Cvetajeve biva pokoleban, shvatajući da se poslužio hiperbolom kako bi i od sebe sakrio da njegova ljubav prema Ofeliji nije bila onakva kakvu je Ofelija željela i kakva ju je mogla spasiti. Dva upitnika (dakle, i interpunkcija je hiperbolizirana!) djeluju stoga kao definitivno Hamletovo priznanje da je Savjest u pravu (Ali ja sam je – volio ??).

Možda se i na osnovu ovih stihova nazire ključna razlika između hiperbole i gradacije: hiperbola je trop, a gradacija figura. Ako se prethodni primjer uporedi sa sljedećim:

(13)

Glavno je, požuri i ne oklevaj, jer već za koji dan, za koji sat ili za koji minut samo neće od toga ostati ništa do imena.
(Andrić, 288)

očigledno je da je riječ o različitim pojavama, te da je primjer (13) silazna gradacija. Kod gradacije, međutim, nema promjena na planu označenog, nema devijacije. U gradaciji uvijek postoji gradacioni niz (konkretno u primjeru 13 dan, sat, čas), koji je nužno raspoređen po pojačavanju ili smanjenju intenziteta jedne i više sema.26 Dok se hiperbola može realizirati i u jednoj riječi, za gradaciju je nužan gradacioni niz, čiji se raspored članova ne može proizvoljno mijenjati. Na osnovu ovoga vidi se da Gundulićevi stihovi što ih Škreb (1983:570) navodi kao primjer za gradaciju zapravo jesu hiperbola, ali nisu ni u kom slučaju gradacija:

(14)

Što je bilo, prošlo je veće,
Što ima biti, još nije toga,
a što je sada, za čas neće
od prošastja ostat svoga:
na hipu se vrijeme vrti,
jedan hip je sve do smrti.

U prva četiri stiha promijenjen je redoslijed niza (u gradaciji niz može izgledati samo prošlostsadašnjostbudućnost ili budućnostsadašnjostprošlost, pošto je riječ o cikličnom kontrastu), i tom promjenom je onemogućeno postojanje gradacije. Posljednja dva stiha, opet, jesu metaforizirana hiperbola – čitav život doživljen je kao »jedan hip«.27

U gradaciji se u nekoliko stupnjeva radi postizanja specifičnog stilskog efekta može izraziti svojstvo koje predmet objektivno ima. Koen (1986:266) gradacijom naziva samo devijacije, temeljeći na tome podređenost gradacije hiperboli, te smatra da se Kornejev stih »Idi, trči, leti i osveti nas« uklapa u to značenje. Naime, prema njegovom mišljenju u ovom stihu nužno se radi o istovremenosti, a ne o sukcesivnosti radnji. Čak i ako se prihvati postojanje odstupanja u tom primjeru, ništa se bitno ne mijenja u našem tumačenju gradacije. Tako shvaćen primjer bio bi kombinacija gradacije i hiperbole; hiperbolizirana je mogućnost realizacije svih triju radnji istovremeno (uz to je i posljednji glagol »leti« hiperboličan po sebi), a gradacioni niz klimaktičnog tipa čine tri glagola čija je arhisema »kretanje«. U svakom narednom glagolu pojačava se intenzitet (i brzina) radnje koja je sadržana u glagolu »ići« kao u neobilježenom članu niza. Kornejev stih zanimljiv je zapravo po tome što sadrži i gradaciju i hiperbolu u istom segmentu diskursa.

Gradacija i hiperbola mogu se realizirati i na nivou teksta, pri čemu se nerijetko i dopunjavaju (ali se ni tada ne izjednačavaju). Naročito u poeziji takva kombinacija nije rijetka, i može predstavljati kompozicioni osnov pjesme. Takav je slučaj sa pjesmom Groznica Bele Ahmaduline, čija je osnova hiperbola, ali hiperbola koja je data gradirano, u nekoliko stupnjeva.

Pjesma počinje stihovima:

(15)

Opametite se, pobogu! Bolest se vaša čuje,
zidove ljulja i duva sve luđe.
Moje dece ona duh raspaljuje
i noću zvecka mojim posuđem.
(AP, 571)

Sljedeći je stepen onaj u kojem groznica onemogućava normalno govorenje i koračanje:

Ali to me je drhtanje treslo neveselo,
tako da mi je greške umetalo u reči,
mojom je nogom plesalo, omelo
usne da se spoje u osmeh nedrhteći.

* * *

Svrgnuvši vlast moju, telo koje zovem
svojim
ponaša se oslobođeno i bezobzirno.

Gradacija doseže vrhunac u sljedećim stihovima:

Vaša je bolest prosta.
Ona bi bila potpuno bezazlena,
ali od učestalosti tih drhtaja od vas ništa ne osta.
Vaša je bolest prepreka pregledu. Ne vidim vas,
neviđena!
(AP, 573)

Tekstualna hiperbola u ovoj pjesmi realizirana je u formi gradacije. Pod tim se podrazumijeva da je već u prvom stepenu groznica hiperbolizirana (čuju je i susjedi, zidovi se tresu), da bi u sljedećem stepenu ometala govor i normalne kretnje lirskog »ja«, a u trećem stepenu hiperbola je dovedena do kulminacije – tijelo postaje nevidljivo.

Još je jedna osobina zajednička hiperboli i gradaciji, a to je njihova veza sa poređenjem. Naime, dok je općeprihvaćeno da gradacija uvijek podrazumijeva i poređenje, i to, po našem mišljenju, poređenje tipa comparatio, tj. poređenje članova sa nejednakim stepenom izraženosti svojstva, relativno je malo istražen odnos hiperbole i poređenja. Jedan tip hiperbole koji je formalno, ali i dubinski povezan sa poređenjem ispituje Wierzbicka (1971) – riječ je o izrazima tipa bijel kao snijeg, crn kao ugalj, crven kao krv i slično,28 koje bismo mogli i nazvati hiperboličkim poređenjem. Očito je, međutim, da se i u drugačijim realizacijama hiperbole na izvjestan način, možda samo implicitno, može govoriti o poređenju, i to s obzirom na različit kvantitet/intenzitet sema ishodišnog i sekundarnog, tj. hiperbolički predstavljenog označenog.

Gradacija i hiperbola, dakle, bliske su prije svega po tome što se u objema radi o intenzifikaciji kao o osnovnom postupku (različito realiziranom), po tome što su (gradacija mnogo eksplicitnije od hiperbole) povezane sa poređenjem, zatim po tome što obje mogu biti konstruktivni princip teksta i, konačno, po tome što se može govoriti i o jezičkoj gradaciji i o jezičkoj hiperboli (naravno, potpuno različito realiziranim).

Istovremeno, one imaju i bitne nepodudarnosti: hiperbola je trop, a gradacija je figura; prva uvijek uključuje supstituciju na semantičkom planu (jedna sema – rjeđe više njih – zamjenjuje se drugom koja je najčešće u vezi sa kvantitetom),29 dok druga ne sadrži zamjenu, već specifičan raspored jedinica tako da obrazuju gradacioni niz sa postepenim pojačavanjem ili opadanjem intenzivnosti (tj. kvantiteta) neke seme. Osim toga, one se obje razlikuju po tome što se svaka izražava vlastitim jezičkim sredstvima, odnosno, formirali su se njihovi potpuno zasebni tipovi i podtipovi.

Da zaključimo. Gradacija i hiperbola pripadaju različitim vrstama figura, ali s obzirom na niz bliskosti između njih veoma su pogodne za kombiniranje, pri čemu nastaje gradirana hiperbola ili hiperbolizirana gradacija. Čini se zato da svako insistiranje na primarnosti jedne od njih nema naučno opravdanje niti omogućava valjanost zaključaka.

4.3. Gradacija i litota

Litota se najčešće definira kao:

  1. trop suprotan hiperboli, »obrnuta hiperbola«, ili kao
  2. trop koji se sastoji u tome da se nešto »skromno tvrdi putem negiranja negacije određenog pojma« (Nicolov, 1980: 416).

Prva definicija, zapravo, pod litotom podrazumijeva prekomjerno umanjivanje sema nekog pojma. Čini se, međutim, da se na taj način litota svodi na »obrnutu hiperbolu«, a sužava se nepotrebno i opseg pojma same hiperbole. Naime, hiperbola je trop koji nastaje takvom zamjenom sema koja dovodi do kvantitativnog preuveličavanja. Izraz »manji od makova zrna« doista znači umanjivanje nekog predmeta, ali objektivno podrazumijeva kvantitativno uvećavanje jednog svojstva (svojstva predmeta da je malen, tj. manji od neke podrazumijevane norme). Smatramo, stoga, da je znatno umjesnije sve primjere takvoga tipa svrstati u hiperbolu, jer su i u njima radi o operaciji dodavanja sema, a ne oduzimanja. Litota, pak, nastaje sasvim drugim postupcima.

Autori »Opće retorike« svrstavaju litotu u metalogizme, pri čemu razlikuju dva njena tipa koja nastaju različitim operacijama (Dubois, Edelin, 1986:242–255).

Prvi tip nastaje operacijom skraćivanja koja je količinskog karaktera (neke seme se skraćuju). Takva litota sreće se u iskazima tipa »Drag(a) si mi« umjesto »Volim te«, »Dopao mi se taj film« umjesto »Taj film me oduševio« i slično.30 Krajnja konsekvenca ovakvog tipa litote jeste šutnja (»metalogički ekvivalent elipse«) kao potpuno ukidanje sema. Ovakva se litota ponegdje naziva i mejozom (meiosis), uz uključivanje primjera kao što je govornikov iskaz da je »Hamlet« »prilično interesantan komad« (Beckson, Ganz, 1983:140).31

Drugi tip litote vezan je, pak, za metalogizam nastao operacijom skraćivanja sa dodavanjam, tj. zamjene. Takva litota podrazumijeva dvostruku negaciju – leksičku (voljeti mrziti) i gramatičku, zapravo, sintaksičku (Ne mrzim te). Može se reći da je ovakva litota kombinacija antifraze i sintaksičke negacije. Istaknuto je da »stilogenost litote počiva na mogućnosti izbora između afirmativne lekseme i afirmativnog izraza dobijenog dvostrukom negacijom« (Kovačević, 1989:6).

Prvi tip litote može se nazvati leksičkim,32 a drugi leksičko-sintaksičkim. U okviru prvog tipa smatramo poželjnim razlikovanje dvaju podtipova s obzirom na formalne karakteristike litote. Prvi podtip uključuje operaciju skraćivanja, a formalno se karakterizira postojanjem afirmativnog iskaza u kojem je jedna leksema zamijenjena drugom (bliskom po značenju, ali dobijenom skraćivanjem sema intenziteta ili kvantiteta), npr.:

Drag(a) si mi. (u značenju: Volim te. )

Solidno si to uradio. (u značenju: Odlično si to uradio)

Drugi podtip karakterizira se postojanjem afirmativnog iskaza dobijenog operacijom skraćivanja sema kvantiteta ili intenziteta (tu se podudara sa prvim podtipom), ali se uz afirmativnu leksemu dodaje kvantifikator, i to obavezno ekstenzifikator,33 npr.: prilično, dosta, u izvjesnoj mjeri i slično. Na taj način nastaju litotizirani izrazi tipa »Bahova muzika je prilično dobra« umjesto »Bahova muzika je sjajna (izvanredna, izuzetna...)«.34

Imanentna osobina drugog tipa litote jeste sintaksička negacija, a ne umanjivanje (oduzimanje) kao kod prvog tipa.35

(16)

Ne, slušajte me, don Jere, slušajte, to nije nezanimljivo.
(Marinković, 26)

Stilogenost sintaksičkog tipa litote, međutim, počiva na još jednoj osobini: kada primalac iskaza »Ovo nije loše urađeno« prepozna u njemu litotu, on nužno mora shvatiti da taj iskaz pokriva čitav niz iskaza od kojih je potrebno odabrati pravi (onaj koji je govornik imao u vidu umjesto litotiziranog):

Ovo nije loše urađeno. Ovo je

dobro
veoma dobro
odlično
sjajno
savršeno itd.

urađeno

Litotizirani iskaz, dakle, zamjenjuje drugi koji je dio čitave paradigme u kojoj se nalazi nebinarni serijski kontrast skalarnog tipa (Lyons, 1977:287). Sintaksički tip litote na izvjestan način implicira i postojanje gradacije (tj. gradacionog niza koji je faktički neograničen), a izbor se vrši na osnovu konteksta. Važno je, međutim, naglasiti da i u sintaksičkoj litoti uvijek postoji i umanjivanje (oduzimanje sema kvantiteta ili intenziteta). Naime, ako iskaz »On nije ružan« ne nosi umanjivanje, tj. oduzimanje sema, on zapravo odgovara iskazu »On je prosječnog izgleda«, a ne »On je lijep, izuzetno lijep« i slično. U tom slučaju i ne radi se o litoti.

Litota i gradacija povezane su još u nečemu. Litota zapravo prevodi antonimiju u gradaciju (Kovačević, 1989:7) tako što je neutralizira, npr.:

Ona je pametna. – Ona nije glupa. – Ona je glupa.

Slično je i u nizovima: malennije velikvelik, lijepnije ružanružan i slično.

U sljedećem primjeru čitav dramski dijalog zasnovan je na gradacionom nizu sastavljenom od dvaju antonima i litotizirajućeg iskaza:

(17)

Nela (neočekivano): Nikita... a jesi li ti dobar?
Kaj: On nije zao.
Nela: A nije zao ne znači dobar, Lodočka.
Kaj: Tačno. Terentij je dobar. Nik nije zao. Zao sam ja. Tako smo se rasporedili
(Arbuzov, Prev. M. K.-B. )

Primjer je posebno zanimljiv i zbog toga što lik daje metajezičku karakteristiku oblika litote »on nije zao«, ne prihvatajući ga kao litotu, već kao oblik koji nije ravnomjerno raspoređen između pozitivnog i negativnog pola osobine (bliži je pozitivnom, ali nije identičan sa njim). Važno je napomenuti i da se u takvim slučajevima radi uvijek o graduabilnim antonimima (vidi poglavlje Gradacija i antonimija). Gradacioni nizovi sastavljeni od dva antonima i litotiziranog oblika između njih rijetko se susreću, što potvrđuje njihovu ekspresivnost.36

4.4. Gradacija i antonimija

Antonimija, koja je jedna od najzanimljivijih i najproučavanijih pojava u leksičkoj semantici, veoma je značajna i za razumijevanje gradacije, tačnije, jedne grupe gradacionih nizova.

Ne treba zaboraviti da je upravo antonimija »najočiglednija manifestacija binarnih opozicija na planu leksike« (Lyons, 1977:271). S druge strane, čitav niz figura počiva na antonimiji (npr. antiteza, kontrast, oksimoron, antifraza). Upravo zbog toga istraživanje suodnosa gradacije i antonimije znači implicitno proučavanje suodnosa gradacije i figura koje se baziraju na antonimiji.

U logici se obično izdvajaju kontrarni antonimi (često se smatraju pravim antonimima ili antonimima u užem smislu), te komplementarni, kontradiktorni i konverzivni antonimi.37 Kontrarni antonimi predstavljaju takve antonime koji ne iscrpljuju opseg cijelog rodnog pojma:

dok ga komplementarni iscrpljuju:

Kontradiktorni pojmovi, pak, jesu takvi pojmovi kod kojih jedan odriče drugi, a zajedno iscrpljuju rodni pojama (odgovoranneodogovoran, potpunnepotpun). Mada logika isključuje ovaj posljednji tip iz kruga suprotnosti (kontradiktorni pojam odlikuje se odričnim sadržajem, a u prvim dvjema grupama oba antonima su pozitivna),38 »na jezičkom se planu, međutim, kontradiktornost gotovo uvijek može podvesti pod kontrarnost ili kontradiktornost, tako da je u jezičkim analizama nužno u razmatranje antonimije uključiti i kontradiktorne pojmove, posebno stoga što je negacija najplodniji tip derivacije antonima« (Kovačević, 1989:3).

Sa lingvističke tačke gledišta zanimljiv je i pokušaj klasifikacije antonima L. A. Novikova (1973:197), prema kome se antonimi klasifikuju na osnovu tri kriterija:

  1. antonimi koji se odnose na isti denotat / antonimi koji se ne odnose na isti denotat;
  2. antonimi koji se odlikuju usmjerenošću / neusmjerenošću;
  3. antonimi koje karakterizira gradualnost / negradualnost.

Antonimi-konverzivi po ovoj klasifikaciji odnose se na isti denotat (kupovatiprodavati, davatiuzimati i sl. ), a svi ostali antonimi na dva denotata. Iz te druge skupine kao oni antonimi koji izražavaju usmjerenost dolaze riječi što izražavaju suprotnu usmjerenost radnji, svojstava i slično (zatvaratiotvarati, penjati sesilaziti), dok svi ostali antonimi ne izražavaju usmjerenost (pravac). Treća se grupa, konačno, dijeli na gradualne antonime i komplementarne, negradualne.

Kada je riječ o gradualnim antonimima, Novikov ih ne svodi samo na kontrarne antonime, već u njih uvrštava i one koji izražavaju suprotnost »koordinacionih pojmova«, pod čim se podrazumijevaju tzv. ciklusi (godišnja doba, strane svijeta, dijelovi dana, mjeseca i slično) i tzv. trojke tipa prošlostsadašnjostbudućnost; jučedanassutra i slično (Novikov, 1973:224). Ciklične nizove izdvaja i Lyons (1977:290–291) u okviru nebinarnih kontrasta i suprotstavlja ih serijskim nizovima. Ovo je veoma važno, pošto je činjenica da i ciklusi i trojke učestvuju u obrazovanju nekih gradacionih nizova (vidi poglavlje Semantičko-stilistička gradacija).

Za proučavaje gradacije od ključne je važnosti izdvajanje gradualne skupine antonima, i to prije svega onih kod kojih se radi o kvalitativnoj kontrarnosti. Odlika je ovih antonima da se između dvaju krajnjih pojmova može uvesti bar još jedan srednji pojam, a najčešće više njih, npr.:

vreo – vruć – topao – mlak – prohladan – hladan – leden

Uvođenje jednog ili više srednjih pojmova neutralizira antonimiju i prevodi je u gradaciju. Takav tip gradacionih nizova zapravo je čest u semantičko-stilističkoj gradaciji. On se isto tako može odrediti kao jedan vid nebinarnog višečlanog serijski uređenog kontrasta skalarnog tipa (Lyons, 1977:289). Karakterizira ih postojanje dvaju krajnjih članova, a sve ostale lekseme raspoređene su po porastu intenziteta izvjesnog graduiranog svojstva između tih krajnjih članova.

Niz: malensrednjivelik predstavlja elementarni niz ovoga tipa. Međutim, niz se može proširivati i u odnosu na krajnje članove, tako što im se dodaju tzv. sinonimi intenzifikacije (sićušan; ogroman) ili stilske ekspresije (mizeran; kolosalan),39 pri čemu jedna leksema može odgovarati objema grupama (gigantski; mikroskopski) (Novikov 1973:220). Evo kako izgleda tako proširen niz:

mikroskopski
sićušan
malen
srednji
velik
ogroman
gigantski

U takvom gradacionom nizu zapaža se više parova antonima: malenvelik, sićušanogroman, mikroskopskigigantski.

Neutralizacija antonimije, tj. njeno prevođenje u gradacioni niz ponekad se može izvršiti i pomoću leksema sa negativnim prefiksima, ali ovakva je tvorba znatno manje frekventna. U našem jeziku, npr, može doći u obzir gradacioni niz: veliknevelikmalen, ali ne i: nemalen, a u ruskom jeziku postoje i pridjevi nemalyj i nebol'šoj. Pridjevi sa negativnim prefiksom nisu bukvalno »srednji« (Novikov, 1973:221), jer je nevelik bliži polu malen nego velik, a nelijep bliži ružan nego lijep.

Neutralizacija antonima može se izvršiti i litotizacijom kao gramatičkim, tj. sintaksičkim sredstvom, što takođe dovodi do obrazovanja gradacionih nizova (vidi poglavlje Gradacija i litota).

Na osnovu ovog kraćeg pregleda može se steći uvid u blisku povezanost antonimije i gradacije. Naime, niti se antonimija može proučavati bez uzimanja u obzir gradacije, niti se gradacioni nizovi mogu istraživati bez proučavanja i antonimije.

4.5. Gradacija i sinonimija

U prethodnom poglavlju već je naglašeno da se gradacioni niz može obrazovati nizanjem sinonima, i to prije svega sinonima intenzifikacije i stilske ekspresije. Drugim riječima, gradacioni niz formira se od tri i više kvazisinonima, tj. sinonima koji prilikom prevođenja u semantički metajezik imaju podudaran veći dio tumačenja, ali se razlikuju u nijansama (Apresjan, 1974:235).

U retorici se govori o sinonimiji kao figuri (drugi naziv je metabola),40 i to kao figuri koja podrazumijeva upotrebu dvaju ili više sinonima (obično se tu imaju u vidu leksički sinonimi). Ona je nerijetko dovođena u blisku vezu sa gradacijom, pa su u nekim retoričkim rječnicima zajedno sa ponavljanjem iste riječi ove dvije figure svrstane u istu grupu figura (Fontaniere, 1986:329).

S druge strane, definicije metabole (sinonimije) u kojima se naglašava da se više sinonima u toj figuri upotrebljava »tamo gdje bi bila za smisao jedna riječ dovoljna« (Zima 1880:175) nužno impliciraju i vezu sa tautologijom. Moguće je, međutim, napraviti distinkciju prema kojoj se o tautologiji može govoriti kao o stilskoj grešci, a o metaboli kao o figuri dodavanja.

Isto tako, metabola je u suštini veoma široko shvaćena figura, pošto može nastati nizanjem različitih sinonima: tačnih, netačnih ili kvazisinonima, te kontekstualnih sinonima.41

Kontekstualni sinonimi dolaze naročito često u književnoumjetničkim tekstovima. U sljedećem primjeru za metabolu niz od tri riječi čine dva kvazisinonima i jedan kontekstualni sinonim:

(18)

Zar je on sputan, zarobljen, oženjen?!
(Ćopić, 22)

Kontekstualni sinonimi svojom neočekivanošću pojačavaju stilogenost metabole (riječi oženjen pridaje se značenje neslobode, sputanosti).42

U narednom primjeru metabolu čine tri sinonima:

(19)

Oni su, kompozicijski, takve generalizacije da se uklapaju u pripovijedanje (=naraciju) kao njegov sastavni, integralni, nerazdvojivi dio.
(Pranjić, 109)

Navođenje triju riječi bliskog značenja ovdje ne donosi novu informaciju (dakle, nije motivisano primarnim komunikativnim razlozima), već je uzrokovano govornikovom željom da podvuče, učini očitijim određeni segment iskaza, odnosno, da djeluje na adresata. Ovo se uklapa u opće pravilo da stilogenost figure počiva na mogućnosti izbora između nefigurativnog, neutralnog iskaza i figurativnog, markiranog. Pri tome je naročito važno (ovo se posebno odnosi na metabolu, koja lako može izgubiti stilogenost i preći u tautologiju) da figura ne postane sama sebi cilj i da time zapravo dođe do suprotnog efekta, tj. snižavanja kvaliteta stila u tekstu.

Već je ukazano da su neke metabole ujedno i gradacije (i obrnuto, neke gradacije su i metabole). Riječ je, naime, o gradacionim nizovima koji obrazuju skalu,43 npr.:

velik – ogroman – kolosalan – gigantski

malen – sićušan – minijaturan

Takva se skala može inverzijom pretvoriti u antiklimaks. Međutim, druge promjene reda članova niza svode gradaciju samo na metabolu.

Osnovne razlike između metabole i gradacije jesu sljedeće:

  1. metabola predstavlja nizanje bilo kakvih sinonima, gradacioni niz može biti sastavljen isključivo od sinonima intenzifikacije i ekspresije;
  2. metabola može nastati uvođenjem dvaju sinonima, za gradaciju je neophodan niz od najmanje tri člana;
  3. poredak sinonima u metaboli je proizvoljan, uvjetovan isključivo subjektivnim govornikovim izborom, a poredak članova gradacionog niza strogo je uređen po uzlaznoj ili silaznoj skali.

Shematski se odnos gradacije i metabole može predstaviti ovako:

Dakle, samo neki sinonimski nizovi uređeni su gradacijski, a samo neki gradacioni nizovi sačinjeni su od sinonima, i to od kvazisinonima (najviše sinonima intenzifikacije, ekspresije ili kontekstualnih sinonima). Nizanje potpunih (»tačnih« sinonima prema Apresjanovoj podjeli) može se realizirati u metaboli, ali ne dovodi do gradacije, jer nema kvantitativnog uvećavanja, tj. umanjivanja.

4.6. Gradacija – kumulacija – amplifikacija

U antičkoj se retorici amplifikacija (uveličavanje) smatrala važnim stilskim ukrasom koji se realizira putem gradacije (tipa incrementum), poređenja (comparatio), zaključivanja i gomilanja (congeries, kumulacije)44 (Kvintilijan, 1985: 253). Danas se u nekim radovima odnos kumulacije i amplifikacije tumači drugačije, te se navodi da su to podvrste gomilanja, pri čemu kumulacija gomila što više srodnih izraza, a amplifikacija daje mnogo različitih detalja da prikaže neki predmet (Škreb, 1983:257). Ovako definisana amplifikacija zapravo se izjednačava sa sinatroizmom,45 pa se stoga čini da je metodološki bolje ostati pri prvom shvatanju amplifikacije.

Odmah na početku potrebno je ukazati na razliku između gramatičke i stilističke kumulacije. Pod gramatičkom kumulacijom podrazumijeva se gomilanje više članova sa istom sintaksičkom pozicijom; ti članovi međusobno su u odnosima koordinativnog tipa; prema jezgru konstrukcije po pravilu su u odnosu sintaksičke subordinacije (Simić, 1979: 211). Prema ovoj definiciji kumulirani su i sljedeći članovi: došli su brat i sestra; kupio je veliku crvenu loptu i slično. Gramatička kumulacija obuhvata više figura: stilističku kumulaciju,46 sinatroizam i distribuciju, ali je njen opseg širi od svih tih figura pojedinačno i zajedno. Naime, za stilogenost ovih figura reduplikacija sintaksičke pozicije i koordiniranost članova jesu nužni, ali ne i dovoljni uvjeti.

Sinatroizam svojim gomilanjem različitih pojedinosti najčešće je u funkciji stvaranja emocionalne obojenosti (posebno patetičnosti) kao u primjeru (20), ili je u funkciji satiričnog prikazivanja pojava i predmeta kao u primjeru (21).

(20)

Te ljudske ruke kolju, puštaju krv drugim životinjama, stvaraju strojeve, bodu iglama, drže usijane pegle, svjetiljke, zastave, britve, instrumente, ljudi ih pronose ulicama i ne znaju što bi s njima. Skidaju suknene šešire, mašu policama, nose u rukama kišobrane, cigarete, knjige, jedna ruka drži drugu u magnetizmu tjelesnog dodira, tople su ruke ljudske, znoje se, krastave su, ranjive, okupane, nafarbane (...)
(Krleža, 31)

(21)

(...) gdje su sve one mase trabanata, udvorica, slugana, aspiranata, kandidata, i apsolvenata, koji su u gomilama prodefilirali kroz njegova predsoblja?
(Krleža, 85)

U primjeru (20) sinatroizam je prisutan na više nivoa i kombiniran je sa figurom ponavljanja iste riječi (ruke), paralelizmom i inverzijom. Primjeri (21) i (22) pokazuju, pak, srodnost u tome što je sinatroizam u funkciji iskazivanja ironičnog odnosa prema onome što se opisuje.

(22)

(...) Taj je je Sitz-fleisch još nekakvom garantijom da bi ta analiza mogla biti djelatna, što će reći, u njegovom slučaju: anahronična, bezbnojna, citatska, činovnička, džangrizava, đačka, efemerna, farizejska, horizontalna, ignorantska, jalova, kompilatorska, nedarovita, otaljana, prazna, račundžijska, sterilna, uvijena, zaludna, kao i sve njegove kritike, zajedno sa njegovom apoftegmom!
(Kiš, 208)

Mada je riječ o kombinaciji više figura – navedeni pridjevi upotrijebljeni su i kao kontekstualni sinonimi (treba obratiti pažnju na autorovu matajezičku napomenu »detaljna, što će reći u njegovom slučaju ... «), a obrazuju akrostih – abecedu – ipak je riječ i o sinatroizmu.

Mišljenje da se ne može govoriti o posebnoj stilogenosti sinatroizma zato što se tu radi o eliziji »leksički istorodnih, komunikativno redundantnih dijelova« više dubinskih rečenica, te da bi znatno stilogenije bilo ponavljanje leksički redundantnog dijela (Kovačević, 1989:65) ne smatramo opravdanim. Naime, sinatroizam, generativno gledano, jeste postao skraćivanjem redundantnog člana, ali površinska struktura pokazuje nešto drugo – dodavanje homofunkcionalnih članova. U retorici se smatra da se o odstupanju od nultog stepena, odnosno o figurativnosti, radi čim se, npr. , uz imenicu nalazi više od jednog atributa. U takvim slučajevima primaoci informacije ne očekuju niz od nekoliko homofunkcionalnih jedinica (u primjeru 22 čak ih je dvanaest!) i nužno opažaju diskurs. Samim tim može se govoriti o izrazitoj figurativnosti i stilogenosti sinatroizma.

Distribucija kao figura podrazumijeva gomilanje homofunkcionalnih rečeničnih članova, ali uz jedan dodatni uvjet: prvi član takvog niza dolazi kao svojevrsni pilon, kataforski supstituent svih ostalih; semantički taj član je veoma uopćen, gotovo sinsemantičan. Pri tome je niz binarno strukturiran: prvi član zahtijeva navođenje svih ostalih, koji i njega semantički specificiraju (Kovačević, 1991:84). Uporedi sljedeći primjer:

(23)

Sve sami detalji oko njega: razmočena kifla, cvrkut vrabaca, stara vještica što diže prašinu i umor...
(Krleža, 28)47

Sinatroizam i distribucija često su svrstavani u kumulaciju (ili su, pak, izjednačavani sa njom, pošto se dovoljnim uvjetom za kumulaciju smatrala reduplikacija sintaksičke pozicije, tj. postojanje homofunkcionalnih članova u rečenici). Uz taj uvjet kao nužan uvjet za izdvajanje kumulacije dolazi jednačitost referenata (denotata) svih homofunkcionalnih članova. Pod tim se podrazumijeva podudarnost članova u nominatumu, ali ne i u smislu (riječ je, dakle, o nepotpunoj semantičkoj reduplikaciji), i na tome počiva stilogenost kumulacije.48 Istovremeno, ovakvo shvatanje zbližava kumulaciju sa metabolom (i ovdje je riječ o sinonimiji, samo referencijalnoj. Evo kako je kumulacija realizirana u narednim primjerima:

(24)

Pred njim se, i nepozvani, jate, umnožavaju i zgomilavaju njegovi prepečeni Obljajci, komšije i poznanici.
(Ćopić, 9)

(25)

(...) kontaminirati znači: spajati, miješati, stapati, križati, ukrštati. (...)
Da je smrt svugdašnja, to je Andričeva kontaminacija, Andrićevo spajanje, miješanje, stapanje, križanje i ukrštanje pridjeva svagdašnji i (po)svudašnji.
(Pranjić, 120)

U primjeru (24) svaki član kumulacije nosi nešto svoje, »diferencijalnu semantičku komponentu«, te je konačni rezultat stilska markiranost, i to ne nijednog pojedinog člana, već cijelog koordiniranog niza (Kovačević, 1989:69) – u datom slučaju jatiti seumnožavati sezgomilavati se.

Primjer (25), opet, zanimljiv je i zato što se u prvoj rečenici daje metajezička karakterizacija jedne riječi, pri čemu se navode djelimični sinonimi, ali, pošto je to u rječničkom članku uobičajeno, primjer nije stilogen, ne radi se o kumulaciji (čak se i podrazumijeva da će u konkretnoj situaciji biti izvršen izbor jednog između ovih leksema). U drugoj rečenici dolazi svjesna upotreba svih tih leksema, i to tako da se radi o kumulaciji – riječ je o homofunkcionalnim članovima kod kojih se radi o jednačitosti referenata, ali ne i smisla. Slično je i u narednim primjerima:

(26)

Ta pljosnata okrugla zgrada (...) je golema torta, (...) ona je samo ostatak, plinta, postolje, potkova bivšeg stuba nekad džinovskog hrama.
(Kulenović, T., 94)

(27)

... Svaka se migolji, bježi, izvlači, tone kad on nalegne na nju...
(Kulenović, 123)

Kada je riječ o odnosu kumulacije i gradacije, treba istači da su to bliske figure, što se ogleda i u činjenici da su još kod Kvitilijana posmatrane kao podvrste istog stilskog postupka, amplifikacije. Osnovne razlike između njih jesu sljedeće:

  1. Za kumulaciju poredak elemenata nije bitan (tako, npr, promjena poretka ne remeti stilogenost prethodnih primjera), za gradaciju je to nužan uvjet (promjenom poretka narušava se gradacioni niz).
  2. U kumulaciji svaki naredni član dodaje jednu diferencijalnu semantičku komponentu, ali to ne mora biti sema kvantiteta ili intenziteta niti, pak, članovi obrazuju nebinarne gradualne kontraste (kao što su skale, nivoi ili ciklusi) – o tome svjedoče prethodni primjeri. U osnovi gradacije uvijek je kvantitativno uvećavanje jedne od sema ili neki od spomenutih kontrasta.
  3. Referencijalna sinonimija, homofunkcionalnost i koordinacija nisu nužan uvjet gradacije, a kumulacije jesu.
  4. Gradacija se može ostvariti i na sintaksičkom nivou, pomoću specijaliziranih gradacionih veznika, i na nivou teksta, pomoću različitih konektora, dok kumulacija nema takve mogućnosti.

U nekim slučajevima, dakle, može se govoriti o kombinaciji kumulacije i gradacije, ali gradacija je znatno šira od kumulacije, i to ne samo njen sintaksički i tekstualni tip već i semantičko-stilistički.

4.7. Gradacija i tipovi poređenja

Činjenica da svako gradiranje nužno podrazumijeva poređenje uvjetuje i razmatranje suodnosa gradacije i različitih tipova poređenja.

Prije svega, važno je napomenuti da se danas u teoriji književnosti, stilistici, a i lingvistici uopće, prilično često zanemaruje razlika između dvaju tipova poređenja što ih je izdvajala antička retorika – poređenja tipa comparatio i tipa simile (kod nas ponegdje prevođenoga kao prispodoba ili nalikost). U okviru stilskih figura i tropa stoga se najčešće kod analize poređenja govori zapravo o tipu simile, dok se comparatio zanemaruje (Škreb, 1983:258; Tomaševski 1983:204; Galperin 1981:167 i drugi).

Simile (prispodoba) da se odrediti kao figura kojom se dva predmeta (A) i (B) porede na osnovu određenog zajedničkog svojstva (tertium comparationis), naprimjer:

Marama je bijela kao snijeg.

Marama = (A) predmet koji se poredi;
snijeg = (B) predmet sa kojim se (A) poredi;
bijela = tertium comparationis (zajedničko svojstvo koje omogućava poređenje (A) i (B))

Ovu figuru na formalnom planu karakterizira postojanje tipičnih vezničkih riječi tu dolaze, recimo, kao, poput, nalik (na).

Nalikost se u klasičnoj retorici proučavala u okviru različitih figura, pod nazivom similitudo, simile, collatio, imago, comparatio i dr. (podroban pregled svih ovih tipova vidu u (Zima, 1880: 67–71 i McCall, 1969:ix). Ne ulazeći u različite realizacije ovog tipa poređenja, može se ukazati na to da je jedna od njegovih osnovnih karakteristika veza sa metaforom. Naime, upravo je simile ona vrsta poređenja o čijem se odnosu prema metafori još od Aristotelove Poetike raspravlja na različite, često protivurječne načine. Pri tome se ili uspostavlja primarnost poređenja (definicija metafore kao skraćenog poređenja) ili, pak, metafore (poređenje se tumači kao proširena metafora).49 U svakom slučaju, veza između prispodobe i metafore izvan je svake sumnje, pošto je metafora »par excellence trop po sličnosti« (Ricœur, 1981:199).

Comparatio (poređenje) odlikuje se, međutim, dovođenjem u vezu dvaju predmeta uz ukazivanje različitog stepena ispoljenosti osobina koje se poredi. Razlikuju se eksplicitno poređenje; Njena je ljepota veća od ljepote lijepe Jelene, tj. Ona je ljepša i od lijepe Jelene, i implicitno poređenje; Lijepa Jelena joj nije ravna po ljepoti.

Ovakvo poređenje Kvitilijan svrstava u sredstva za ostvarivanje amplifikacije, jer ono »nastoji da se podigne od manjega ka višemu« (1985:253), dok Zima ističe kako se predmet ili osoba amplificira tako »da se u nečem uzvišuje nad drugom koja je od nje još vrstnija« (1880:253). Posljednja je odredba ponešto sužena, pošto comparatio, koje se prije svega odlikuje nejednakim stepenom ispoljavanja osobine što se poredi nužno uključuje i druge tipove, najčešće kvantitativnog poređenja.

Očigledno je, dakle, da se comparatio i simile ne mogu izjednačavati, te da je više »nalikost srodna s metaforom nego sa kvantitativnom usporedbom« (Ricœur, 1981:212). Osim toga, ako se pođe od činjenice da u nalikosti dolazi do akcentiranja jednih sema (onih koje su zajedničke predmetima što se porede) i do privremenog, svjesnog zanemarivanja, »prigušivanja« drugih sema, sema razlike između tih predmeta (Ašurova, 1970:9), vidi se da se u figuri comparatio dešava nešto drugo. Naime, izvjesna bliskost između predmeta, pojava ili svojstava koji se porede tu je polazna tačka, a u prvom planu je isticanje kvantitativne razlike između tih predmeta, pojava ili svojstava. Upravo taj aspekt, aspekt uspostavljanja kvantitativne razlike između članova poređenja i odvaja comparatio od simile (nalikosti), ali ga zbližava sa gradacijom.

Gradacija zapravo uključuje poređenje (comparatio), koje se može i nazvati gradacionim poređenjem. Iskaz:

On je bolji šahist od mene

upravo pokazuje da u poređenju tipa comparatio dolazi do gradiranja (u ovom slučaju određenog svojstva).

Kvantitativno (gradaciono) poređenje uvijek se može svesti na odnos više-manje:

Ona je ljepša od lijepe Jelene
= Ona je više lijepa od lijepe Jelene

Ukoliko se, pak, posmatra gradaciono poređenje u gradacionim rečenicama (tj. u sintaksičkom tipu gradacije), onda je taj odnos nešto specifičan. Naime, u gradacionmim konstrukcijama porede se dva predmeta, svojstva, radnje ili pojave od kojih je jedna (jedno) istaknuto kao značajnije, važnije (naravno, najčešće sa subjektivnog stanovišta govornika), npr.:

Ona je ne samo lijepa nego i pametna
(= i lijepa i, što je još važnije, pametna).

Naravno, gradacione rečenice sa svojim specifičnim gradacionim veznicima zaista su vezane za poređenje tipa comparatio, ali obuhvataju samo jedan njegov tip.50 Naime, u sintaksi se posebno proučavaju i poredbene rečenice, a u okviru njih i forme izražavanja gradacionog poređenja (Russkaja grammatika, 1980:178), što, međutim, nije predmet ovog rada.

4.8. Gradacija i figura ponavljanja iste riječi (reduplikacija)

Reduplikacija se sastoji u kontaktnom ponavljanju iste riječi dva ili više puta, asindetski ili kombinirano s polisindetom. Ova figura ne može se smatrati gradacijom. Istina, postoji mišljenje da »više puta ponovljena ista reč u obliku uzlazne gradacije pojačava aktualnost sadržaja koji ona nosi« (Simić, 1979a:454). Čini se, ipak, da se u takvim slučajevima doista radi o figuri isticanja i pojačavanja, ali da se ona ne može podvesti pod gradaciju.

Pogledajmo primjer:

(28)

Čitavog života sam morala da čekam. Čekala sam, čekala, čekala.
(Kaverin, 182)

(28a)

Oni sad sjede negdje u velikom tuđem gradu, čkaju svoje leševe, a ja gledam u ovo šareno čudo i smijem se, smijem, smijem, suze mi teku od smijeha.
(Selimović, 28)

U širokom smislu riječi radi se u figuri ponavljanja koja se realizira na različite načine: kao anafora, epifora, simploka ili, kao ovdje, kao reduplikacija,51 a i naziva se repetition (ponavljanje).

Ekspresivnost ponavljanja iste riječi počiva na tome što ponavljana riječ često postaje ključna riječ jednog segmenta teksta. Istovremeno, ponavljanje uzrokuje i ubrzanje ritma i uzlaznu intonaciju, što može podsjećati na gradaciju, ali, intonacija je samo prateći, dopunski momenat pri određivanju gradacije, nikako ne i odlučujući. Činjenica je, dakle, da je i ovo jedna od figura pojačavanja, budući da se njome pojačava, ističe značenje jedne riječi – na izvjestan način dolazi do »emocionalne intenzifikacije« (Quirk, 1975: 185), koja može biti negativno ili pozitivno obojena (npr. Nikad, nikad ti neću oprostiti; Oni su se voljeli, voljeli, voljeli... ). Gradacija je, dakle, bliska u nekim elementima ovoj figuri, ali joj nije identična (već i po tome što ponavljanje može biti i dvočlano).

Može se, međutim, govoriti o istovremenom postojanju ponavljanja jedne riječi i kompozicione gradacije (gradacije na nivou teksta).52

(29)

Tad bismo čuli reči,
velike reči kao jabuke. I guste,
ko med il' kao mleko ovčje.
Reči što prožmu plamen
i, ušavši u dušu, kao oganj u dom,
pokućstvo ubogo osvetljavaju.
Te reči koje večno žive,
I kojima pojemo pesme.
(Zabolocki, AP, 295)

Uz ponavljanje ovdje je riječ i o gradaciji, budući da reči uvijek obilježavaju početak jednog stepena; one su:

  1. guste, velike,
  2. imaju snagu plamena i osvjetljavaju dušu,
  3. vječno žive, opjevane u pjesamama.

Ovakva organizacija može se nazvati rekurzivnošću u diskursu, pod čime se podrazumijeva da se izlaganje više puta vraća na istu tačku – leksičko jezgro, oko kojega se grupišu dijelovi iskaza u obliku razgranatih figura (Simić, 1979a:455).

Bilješke

21 Kasnije to prihvataju i Zima (1880: 300) i Lausberg (1960: 223).

22 Rečnik književnih termina (1986), Literaturnyj enciklopedičeskij slovar' (1987).

23 Vidi poglavlje Svojstva gradacije.

24 Uporedi, npr. iskaze koji su česti u svakodnevnom životu: »Sto puta sam ti rekla da to uradiš…« i slično.

25 Ovo je parafraza originalnih stihova iz Šekspirovog »Hamleta«. Zanimljivo je uporediti i pjesmu A. Ahmatove »Čitajući Hamleta«, gdje nalazimo stih »Volim te kao četrdeset nježnih sestara«.

26 Gradacija se može definirati i kao »napredovanje po kriteriju intenziteta«, a hiperbola kao »zamena po veličini i po intenzitetu« u okviru leksičkosemantičkog funkcioniranja riječi (Grickat, 1967:220).

27 Hiperbola je zaista veoma bliska metafori, često se kombinira s njom, a prema tvrdnji A. Wierbizcke u literaturi su se često neke hiperbole pogrešno i svrstavale u metaforu (1971:137).

28 Postupnim parafraziranjem kao postupkom otkirvanja dubinske semantičke strukture u istom radu pokazuje se da i neke hiperbole koje formalno nisu izražene poređenjem otkrivaju svoju bliskost sa njim, npr.: Umirem od žeđi – Žedan sam; moram reći da sam više nego žedan, više nego »veoma« žedan; čini mi se da umirem (Wierbicka, 1971:137).

29 U »Općoj retorici« hiperbola je svrstana u metalogizme (suština im je u »kvarenju« ekstralingvističkog konteksta), i to u metalogizme koji nastaju operacijom dodavanja – »modifikacijom sema intenzivnosti« (Dubois, Edelin, 1986:244).

30 Sasvim druga figura, antifraza, sastojala bi se u upotrebi antonima – »Mrzim te« umjesto »Volim te«.

31 Zbog razlike u operacijama kojima nastaje prvi i drugi tip litote, prvi, leksički tip, može se nazivati i dalje meiosis.

32 Leksički tip litote (meiosis) pokazuje izvjesne sličnosti i sa eufemizmom. Međutim, »u litoti treba slušalac da smisao govorničkih riječi prenese na jači stupanj negativnosti ili pozitivnosti, u eufemizmu na pravi naziv predmeta zbivanja ili bića koje govornik, kao kod metafore, naziva drukčijim imenom« (Škreb, 1983:261)

33 O ekstenzifikatorima i kvalifikatorima uopće vidi u narednom poglavlju ovoga rada. Kvantifikator tipa prilično spada u ekstenzifikatore grupe compromisers, koje odlikuje efekat neznatnog slabljenja (Quirk, Greenbaum, 1975:214-220).

34 Uporedi i: Hamlet – »a play of some interest« (Beckson, Ganz, 1983:140), tj. »drama je od izvjesnog interesa«; »u izvjesnoj mjeri interesantna«; »dosta interesantna«.

35 Leksički tip litote blizak je ironiji i antifrazi po tome što je kontekst neophodan za razumijevanje, ali je slabija protivrječnost.

36 U književnoumjetničkom stilu veća je informativna i ekspresivna vrijednost manje frekventnih jezičkih jedinica ili književnih postupaka.

37 Propozicija (p) kontradiktorna je propoziciji (q) ako (p) i (q) ne mogu obje biti istinite niti obje lažne. Propozicija (p) kontrarna je propoziciji (q) ako ne mogu obje biti istinite (mada obje mogu biti lažne).

38 Kontradiktorne opozicije su privativne, a kontrarne ekvipolentne.

39 Gradacioni niz može biti sastavljen isključivo od takvog tipa sinonima (odličan – sjajan – izvrstan), koji su najčešće »deskriptivni ekvivalent eksplicitno gradiranog izraza« (Lyons, 1977:289). Uporedi: velik – ogroman – gigantski i velik – veći – najveći.

40 Ovo se značenje termina metabola ne poklapa sa shvatanjem metabole koje je zastupljeno u »Općoj retorici«, gdje je to naziv za svaku figuru (Dubois, Edeline, 1986). U tekstu se radi preglednosti naziv sinonimija vezuje za pojavu koja je predmet proučavanja leksikologije i leksičke semantike, a naziv metabola upotrebljava se kada se ima u vidu figura.

41 Tačni sinonimi jesu oni koji imaju potpuno jednako tumačenje, tj. prevode se istim izrazom semantičkog jezika; imaju jednak broj semantičkih valentnosti; pripadaju istoj (dubinskoj) vrsti riječi. Kvazisinonimi ne ispunjavaju potpuno prvi uvjet. (Apresjan 1974:220-235) Pod kontekstualnim sinonimima podrazumijevamo one riječi koje tek na osnovu konteksta stupaju u odnose sinonimije.

42 U književnoumjetničkim tekstovima uopće, a naročito u poeziji, »zahvaljujući presecanju raznolikih strukturnih paralelizama, u principu bilo koja reč može da se pojavi kao sinonim ili antonim bilo koje druge« (Lotman 1976:257).

43 Na gradaciju u nekim sinonimskim nizovima ukazuje se i u »Kratkom rječniku sinonima ruskog jezika« (Kljujeva 1956:11)'.

44 Od ovih figura jedino je zaključivanje nedovoljno jasno obrazloženo i ostaje nedefinirano šta ono zapravo obuhvata.

45 O sinatroizmu vidi u Simeon (1969:372), Kvintilijan (1985:257)

46 U daljem tekstu naziv kumulacija odnosi se na stilsku figuru, dok se za gramatičku pojavu obavezno upotrebljava odgovarajuća odredba (gramatička kumulacija).

47 Primjeri različitih tipova amplifikacije, a naročito sinatroizma, distribucije, pa i kumulacije, naročito su svojstveni Krležinom stilu. U romanu »Povratak Filipa Latinovicza« ovakav postupak gomilanja raznorodnih detalja, gotovo atomiziranje predmeta i bića putem dodavanja niza pojedinosti očigledno je i u vezi sa naratorovim iskazom: »Život se u Filipu počeo topiti na sastavne dijelove; u njemu je neprekidno rastvorno, analitičko raspadanje svega počelo da raste sve nemirnije« (Krleža, 36). Ovo je zanimljiv primjer potpune usklađenosti figurativnosti u djelu sa autorovom idejom.

48 Prvi put je na ove odlike ukazano u radu M. Kovačevića (1989). U istom radu iz kumulacije su izdvojeni sinatroizam i distribucija.

49 Ricœur (1981:30-34) smatra da je Aristotel zastupao ovo drugo stajalište, ali da je od Kvintilijana naovamo pogrešno shvaćan i tumačen, tako da mu se neosnovano pripisivala prva definicija.

50 Zanimljivo je da još Luka Zima kao primjere za comparatio navodi rečenice sa veznikom a kamoli, koje smatram gradacionim rečenicama (1880:120).

51 Na pojačivačku funkciju repetition ukazuje i odredba da ona iskazu dodaje »više snage, energije, strasti« (Fontanier, 1968:329)

52 Kompoziciona gradacija pokazuje velike mogućnosti kombiniranja sa drugim figurama, pa čak i sa semantičko-stilističkom gradacijom.