E-biblioteka

Marina Katnić-Bakaršić: Gradacija

3. Svojstva gradacije

Da bi diskurs bio prepoznat kao gradacija, on mora posjedovati određena svojstva (može se čak govoriti i o diferencijalnim obilježjima gradacije). Pri tome se nužno izdvajaju opća svojstva gradacije, koja vrijede za sve tipove gradacije, i posebna svojstva, koja vrijede samo za pojedine tipove. Opća svojstva ujedno su i nužni uvjeti za određivanje gradacije, dok posebna svojstva predstavljaju nužne uvjete za izdvajanje njenih tipova.

3.1. Opća svojstva gradacije

U opća diferencijalna obilježja gradacije ubrajamo sljedeća svojstva:

1. U osnovi gradacije uvijek je poređenje.15

Pri tom se radi o poređenju članova sa nejednakim stepenom izraženosti osobine. Naime, prilikom poređenja dvaju ili više predmeta može se ispitivati da li je neka njihova zajednička osobina kod oba (svih) predmeta ispoljena u istom stepenu ili je kod nekih izražena više, a kod drugih manje. U tom slučaju već i iskaz tipa:

A je veće od B

predstavlja poređenje gradacionog tipa.

Već u klasičnom Sapirovom radu Gradacija: studija iz semantike (Sapir, 1944: 93–116) prvi put je lingvistički razmatrana činjenica da postoje pridjevi koji nisu eksplicitno gradirani, ali sadrže implicitnu gradaciju.16 Ovo se najčešće odnosi na tzv. gradabilne (ili graduabilne) antonime.17 Tako, npr, tvrdnja »Ova kuća je velika« sadrži implicitno gradiranje, te se da parafrazirati ovako: »Ova kuča je veća nego što je velika 'polazna tačka' u određivanju veličine.« (Sapir, 1972:10)18

I implicitno i eksplicitno gradiranje podrazumijeva poređenje. Iz ove osobine slijedi i drugo opće svojstvo gradacije.

2. Gradacija zahtijeva postojanje više članova koji obrazuju gradacioni niz.

Iz čisto metodoloških razloga ovdje će se uvesti distinkcija između gradiranja i gradacije. Gradiranje postoji i kod pridjeva koji tvore opozicije gradabilnog tipa, dakle, gradiranje može biti i implicitno izraženo (a da se formalno radi o samo jednom članu). Gradacija, međutim, nužno je eksplicitno izražena i nužno sadrži više članova. Pri tome svi članovi gradacionog niza posjeduju najmanje jednu zajedničku semu, najčešće arhisemu,19 a razlikuju se po semi koja obilježava intenzitet ili kvantitet svojstva (predmeta, pojave, radnje).

3. Poredak članova gradacionog niza strogo je određen i ne može se proizvoljno mijenjati, jer bi promjena narušila gradaciju.

Naime, svaki član gradacionog niza raspoređen je tako da u odnosu na prethodni ima najmanje jednu semu više (kod klimaksa), ili manje (kod antiklimaksa), a u odnosu na naredni član jednu semu manje (klimaks), odnosno više (antiklimaks). Pri tome se nužno radi o semi koja izražava kvantitativnost (ili intenzitet) svojstva. U nekim slučajevima, naročito u sintaksičkoj gradaciji, ne gradira se jedno svojstvo, već članovi imaju izvjestan skup zajedničkih sema, ali naredni član ima i jedno dodatno svojstvo (drugi skup sema) koje je sa stanovišta govornika značajnije (veći je intenzitet značenja tog svojstva) od svojstava prvog člana (u slučaju antiklimaksa situacija je obrnuta).

Shematski se gradacioni niz može prikazati ovako:

G = Ax + Bx' + Cx'' ...

gdje je (G) gradacija, (A), (B) i (C) oznake za članove gradacionog niza, (x) sema koja je gradirana, a (x), (x') i (x'') označavaju promjenu intenziteta, tj. kvantitativno uvećavanje ili gradaciju seme.

Članovi gradacionog niza u odnosu su matematičke tranzitivnosti, iz čega i slijedi nepromjenljivost poretka članova. Moguće je, međutim, od uzlazne gradacije obrazovati silaznu i obrnuto preokretanjem (inverzijom) niza (A+B+C mijenja se u C+B+A).

4. Gradacija se može realizirati na nivou oblika riječi, na nivou rijeći, sintagme, rečenice ili teksta.

Upravo ova zastupljenost gradacije na različitim jezičkim nivoima predstavlja specifičnost gradacije i osobinu koja je odvaja od čitavog niza drugih figura. Članovi gradacionog niza mogu biti u kontaktnom ili distantnom položaju (distantni položaj najčešće se sreće na nivou teksta, a najrjeđe na nivou semantičko-stilističke gradacije). Isto tako, gradacija se može realizirati u koordinaciji i subordinaciji.

3.2. Posebna svojstva gradacije

Posebna svojstva gradacije, tj. nekih njenih tipova, biće razmatrana u poglavljima koja su posvećena analizi pojedinih tipova gradacije. Ovdje treba spomenuti samo najvažnije razlike između tipova gradacije. Prije svega, važno je naglasiti da semantičko-stilistička gradacija ima najmanje tri člana, s tim da teorijski može imati neograničen broj članova, dok sintaksička gradacija uvijek dolazi kao dvočlana. Na nivou teksta gradacija može biti ili dvočlana (ukoliko se gradacioni odnosi izražavaju gramatičkim gradacionim konektorima) ili tročlana ili višečlana (kod leksičkih gradacionih konektora ili kada se radi o kompozicionoj gradaciji). Zatvorenosti sintaksičkih gradacionih nizova suprotstavljena je, dakle, otvorenost semantičko-stilističke gradacije.

Potencijalno neograničeni broj članova gradacionog semantičko-stilističkog niza, međutim, u nekim slučajevima ipak nije moguć. Ovdje je prije svega riječ o gradacionom nizu čiji su članovi zapravo u odnosu cikličnih kontrasta, a ne serijski uređenih kontrasta (skala i nivoa).20 Ciklusi, naime, nemaju krajnje članove, ali ih čini ograničen broj članova (riječ je, npr, o danima u sedmici, o mjesecima u godini i slično). Drugi tip ograničenja nešto je drugačijeg karaktera i odnosi se na tzv. granične pridjeve, tj. pridjeve koji označavaju »takvo gradabilno svojstvo koje može imati maksimalni stepen» (Apresjan, 1974: 66). Kod graničnih pridjeva niz se ne može produžiti iznad maksimalnog stepena. U parovima pridjeva velik – malen, širok – uzak, dalek – blizak, dug – kratak »mali pol skala ima graničnu tačku, a veliki ne» (Apresjan, 1974: 66), tj. veličina, dužina, širina mogu se beskrajno povećavati, ali ne i beskrajno smanjivati (na koncu se dođe do nultog stepena osobine). Ovo je ograničenje semantičkog tipa, ali čini se da se gradacioni niz može i kod malog pola proširivati stilističkim sinonimima tipa malen – minimalan – mikroskopski – patuljast i slično, naravno, ne uvijek sa podjednakim brojem mogućih varijacija.

Bilješke

15 Ovo je općeprihvaćena tvrdnja u semantici. Uporedi, npr. i: »Gradiranje podrazumijeva poređenje« (Lyons, 1978: 271).

16 Lyons naglašava da je suština Sapirovih razmatranja odavno poznata u logici, te da potiče još od Aristotela, ako ne i od njegovih prethodnika. (Lyons, 1978: 274)

17 O tome vidi u poglavlju Gradacija i antonimija.

18 Dubinsku semantiku takvih pridjeva uz Sapira ispituje i Wierbicka (1971). Oba autora naglašavaju da se tvrdnje: A je manje od B i B je veće od A uvijek mogu zamijeniti sa: A je malo i B je veliko.

Pri tome su riječi malo i veliko samo prividno nosioci apsolutne osobine, pošto se uvijek mogu parafrazirati tako da se pokaže kako je njihovo značenje značenje poređenja, komparativa (malo = manje od norme, polazne tačke).

19 »Arhisema – to je sema koja odražava zajednička obilježja (svojstva) određene klase jedinica« (Novikov, 1982: 115). U riječima otac, majka, kći arhisema je srodnik/lice.

20 O ciklusima, skalama i nivoima kao kontrastima koje se susreću u semantičko-stilističkim gradacionim nizovima vidi u poglavlju Semantičko-stilistička gradacija.