E-biblioteka

Marina Katnić-Bakaršić: Gradacija

2. Retorika i lingvistika (dodirne tačke u prošlosti i mogućnosti buduće saradnje)

Proučavanje bilo koje figure, pa i gradacije, nužno podrazumijeva i interdisciplinarnost pristupa. Pri tome se prije svega misli na primjenu i retoričkih i lingvističkih modela, budući da interesiranje za gradaciju potiče iz retorike, a sa vremenom je u različitim formama prenošeno i na pojedine lingvističke discipline (prije svega na stilistiku i semantiku).

Čini se da bi stoga promatranje dodirnih tačaka retorike i lingvistike tokom historijskog razvoja ovih disciplina, kao i utvrđivanje onih segmenata u kojima će njihova buduća saradnja moći donijeti nove rezultate, doprinijelo i sagledavanju takvog cjelovitog pristupa gradaciji koji bi uključivao više različitih aspekata proučavanja, i to na novi, plodotvorniji način.

Naravno, odmah na početku treba ukazati na moguće pristupe retorici, na različita shvatanja retorike u pojedinim periodima njenog razvoja. Posebno je važna i činjenica da su retorika i lingvistika tokom svoga razvoja bivale pokatkad i strogo odvojene, ponekad čak suprotstavljene,6 da bi u drugim periodima dolazilo i do mnogo veće povezanosti, pa i uzajamnog uticaja.

Današnja retorička istraživanja ili, tačnije, istraživanja koja uključuju i retorički pristup, karakterizira u prvom redu interdisciplinarnost. Osim lingvista, retorici se obraćaju i filozofi, logičari (naročito tzv. »pravna logika« koja se vezuje za ime H. Perelmana, od kojeg i potiče termin neoretorika – Hasanbegović, 1988: 274), hermeneutičari i semiotičari. U semiotici je posebno izražena tendencija da se pođe od pretpostavke kako je retorika sistem figura, a figure su znakovi, te da se sistem figura pokuša prenijeti i u druge znakovne sisteme (modu, film, reklamu i slično).

Već više od dvije decenije dolazi do obnavljanja interesiranja za retoriku, ali u ponešto suženom izdanju. Naime, od pet tradicionalnih dijelova retorike: inventio (pronalaženje tema, tj. toposa, lokusa ili mjesta), elocutio (ukrašavanje, odnosno proučavanje figura ili tropa), dispositio (odgovaralo bi približno pojmu kompozicije), actio (način govorenja) i memoria (pamćenje), u suvremenim retoričkim istraživanjima aktualiziraju se prije svega elocutio, manje dispositio i, ponekad, inventio, dok preostala dva dijela izazivaju znatno manje zanimanja.

Pažnju zaslužuje i razvoj predstava o tome šta je predmet retorike. Dok je ona prvobitno bila usmjerena isključivo na usmenu sferu, sferu govorništva, književnost nije ulazila u taj okvir. Aristotel već u Poetici (1966) posmatra neke ukrase u književnim djelima, a u Retorici (1987) dopušta mogućnost primjene retoričkih ukrasa i u književnosti. Postupno dolazi do potpunog preokreta: retorika se vezuje samo za »ukrašavanje« govora (naročito književnih djela), dakle za poetsku funkciju jezika. Gotovo je zanemarena tehnika argumentacije, koja je predstavljala suštinu izvorne retorike.7 Naime, za prve sicilske retore, Empedoklove učenike Coraxa, Tiziju i Gorgiju, retorika i jeste »djelatnica uvjeravanja«, a tek kasnije ona se tumači isključivo kao »teorija urešene forme« (Croce, 1991: 357–358). Zanimljivo je da je retorika u svom povijesnom osciliranju između ova dva shvatanja bila podvrgavana izuzetno oštrim kritikama, ponekad gotovo apsolutnom negiranju. Kritike su djelomično bile i opravdane, budući da je u izvjesnim periodima ova disciplina predstavljala okamenjen skup pravila koji je sputavao, tačnije, zabranjivao svaku govornikovu inventivnost, originalnost. Takva pravila bila su usmjerena bilo na uvjeravanje po svaku cijenu,8 bilo na »ukrašavanje« koje je samo sebi cilj i zapravo postaje lišeno estetske vrijednosti. Kroče, kao jedan od najzagriženijih protivnika retorike, pisao je čak da retoričke kategorije uz odgovarajuću kritiku treba proučavati u školama, jer u protivnom »postoji opasnost da se one ponovo rode« (1991: 79). Retorika je, međutim, sve ove optužbe nadživjela, tako da danas, naravno, u izmijenjenom vidu, u okviru prije svega neoretorike, ali i izvan njenih okvira, uz odbacivanje sveg nepotrebnog i nenaučnog balasta, ponovo predstavlja izuzetno inspirativnu oblast, pogodnu za saradnju sa nizom drugih disciplina.9

Tako retorika i lingvistika, čini se, najviše mogu pomoći jedna drugoj u trima oblastima: kod razmatranja figura i tropa, zatim kod učenja o funkcionalnim stilovima, koje se može smatrati produžetkom učenja o različitim tipovima diskursa i, konačno, kod lingvistike teksta.

2.1. Figure i tropi u suvremenoj retorici i lingvistici

U jednom periodu figure i trope proučavale su teorija književnosti, književna stilistika i lingvostilistika; istina, često na tradicionalan način. Čak ni promjena termina (npr. mikrostrukture stila umjesto stilske figure) (Škreb, 1983: 303) nije unijela suštinske promjene u način definiranja pojedinih figura, koji je sa manjim ili većim izmjenama prenošen još iz antičke retorike.

Danas se pomoću lingvističke semantičke analize pokušava pokazati gdje je stvarna utemeljenost izdvajanja pojedinih figura i na čemu počiva njihova stilogenost. Sa lingvističke tačke gledišta pri tome je i dalje relevantna dihotomija tropi – figure, dihotomija koja je jedno vrijeme bila zanemarivana jer se smatrala nebitnom. Međutim, za lingviste ne može biti nevažna činjenica da se kod tropa radi o odnosima in absentia, dakle o paradigmatskim odnosima, dok se kod figura radi o odnosima in praesentia, sintagmatskim odnosima. Samim tim postaje moguće razgraničenje nekih figura i tropa koji su bili neopravdano izjednačavani.10

Najveći broj retoričara (a i lingvista) i danas proučava metaforu, te metonimiju i sinegdohu. Ovakva »sužena retorika« (Ženet, 1976: 67–83) ostavlja zanemarenim čitav niz ne manje zanimljivih figura. Upravo zato treba očekivati da će se buduća lingvistička istraživanja usmjeriti i na manje obrađene figure. I oni lingvisti koji su do sada pokušavali da dovedu u vezu retoričke figure i lingvistiku (Sadok, 1982: 239–246; Leech, 1966: 135–156) najviše su se zadržavali na tropima. Izuzetak su pokušaji podrobne klasifikacije i tropa i figura što ih daju Todorov (1967: 2006–2023) i Grickat (1967: 217–235), a u novije vrijeme posebno značajan prilog proučavanju čitavog niza figura predstavlja knjiga M. Kovačevića (Kovačević, 1991). Najcjelovitije djelo koje je bazirano na lingvističkim, tačnije semantičkim kriterijima, svakako je »Opća retorika« grupe lijeških retoričara (Dubois, Edelin, 1986), koja predstavlja konzistentan i do kraja izveden sistem figura i tropa. Sve figure ovdje se nazivaju metabolama, a one se opet s obzirom na jezički nivo i tip promjene dijele na metaplazme (metabole na nivou fonema i grafema, koje mijenjaju glasovni ili grafički izgled riječi ili jedinica višeg nivoa), metasememe (nivo sema – jedna riječ zamjenjuje se drugom), metatakse (mijenjaju strukturu rečenice) i metalogizme (ekstralingvistička oblast logike, vezana za tradicionalne figure misli). Sve metabole nastaju putem četiriju operacija: supstancijalne operacije (dodavanje, skraćivanje i dodavanje sa skraćivanjem, tj. supstitucija) mijenjaju supstanciju jedinica, dok relacione (permutacije) mijenjaju samo pozicioni odnos među jedinicama. Ovakvi kriteriji, međutim, uz sve pozitivne crte, nisu do kraja razrađeni niti su dovoljni za razvrstavanje svih figura, tako da neke jednostavno nisu ni spomenute u »Općoj retorici«. Jedna od takvih figura je i gradacija, što pokazuje da je njena priroda znatno složenija nego što to na prvi pogled izgleda, i samo je razlog više za pokušaj njenog potpunijeg, lingvistički zasnovanog tumačenja.

2.2. Retorika i funkcionalna stilistika

Za razvoj funkcionalne stilistike11 naročito je važnu ulogu imao onaj dio retorike u kojem se izdvajaju različiti tipovi diskursa, a koji je stoljećima bio zanemaren. Antička je retorika izdvajala tri tipa diskursa (tj. tri tipa »besjeda«): sudsku, genus iudiciale, savjetodavnu (političku), genus deliberativum, te epideiktičku (svečanu) – genus demonstrativum ili laudativum. Svaka je besjeda morala imati dobru dispoziciju: uvod, izlaganje predmeta, dokazivanje, pobijanje i završetak. Još je Aristotel pisao: »Ne bi trebalo zaboraviti da svakom rodu besede odgovara poseban stil. Nije isti stil u pisanoj i parničarskoj besedi, niti u skupštinskim i sudskim besedama« (Aristotel, 1987: 250), te da »prozni (besednički) stil nije isto što i stil poezije'' (Aristotel 1987: 202). Mada je termin stil ovdje upotrijebljen u znatno drugačijem smislu nego što se danas upotrebljava, ipak se i u ovim iskazima vidi klica budućeg izdvajanja funkcionalnih stilova na osnovu različitih faktora. Kasnije se ovo učenje razvijalo naročito u ruskim retorikama 17. stoljeća i docnije, da bi kod Lomonosova dobilo najpotpuniju formulaciju kao učenje o »tri stila«, koje je razrađivano još u antičkoj retorici. Ovim trima stilovima odgovaraju različita sredstva u jeziku, kao i različita namjena (Vomperskij, 1988; Lomonosov, 1952).12

Nema, dakle, sumnje da je retorika učenjem o različtim tipovima besjeda, kasnije učenjem o »tri stila« dala početni impuls za nastanak funkcionalne stilistike, ali da je funkcionalna stilistika toliko prevazišla retorička saznanja o stilskoj diferencijaciji jezika da će se sve više udaljavati od svojih retoričkih »korijena«. Suvremena retorika, međutim, zbližava se sa funkcionalnom stilistikom po tome što ne proučava samo jedan tip diskursa, već postaje »baza svakog diskursa« (Kibedi-Varga, 1976: 10). U tom smislu i proučavanje tropa i figura (u ovoj knjizi konkretno gradacije) neophodno je proširiti na sve funkcionalne stilove, a ne samo na književnoumjetnički. Nije li na ovo ukazao još Du Marsais krajem 18. vijeka u svojoj često citiranoj tvrdnji da se »više figura sačini na tržni dan, na trgu, nego tokom mnogih dana akademskih sjednica« (Croce, 1991: 367)?

2.3. Gramatika (lingvistika) teksta i retorika

S obzirom na aktuelnost i suvremenih retoričkih istraživanja i lingvistike teksta veza između ovih dviju disciplina predmet je različitih istraživanja i, ponekad, oprečnih sudova.

Jedan od onih naučnika koji nasljednicom retorike danas smatra translingvistiku, čiji je objekat vezani tekst, jeste R. Bart (1978: 443). Po njegovom mišljenju, vezani tekst se za razliku od teksta u užem smislu kao objekta lingvistike saopćava sa sekundarnim komunikativnim zadacima i u vezi s njima posjeduje odgovarajuću unutrašnju organizaciju, a povezan je sa kulturnim faktorima koji se ne odnose direktno na jezik. Više skeptičnosti prema ulozi retorike u istraživanjima lingvistike teksta pokazuje ruski teoretičar Gindin (1986: 355–364). Za njega je osim Aristotelovog učenja o periodu, koje je impliciralo uključenost perioda u prethodni tekst, naročito značajna uloga figura ponavljanja u kompoziciji različitih tekstova. Naime, figure ponavljanja »izazivaju potpuno određene asocijacije sa pojmovima suvremene teorije teksta o ponavljanju elemenata kao jezičkom sredstvu i najvažnijem mehanizmu povezanosti među dijelovima teksta« (Gindin, 1986: 358).

Mada je neophodno naglasiti da se figure u retorici najčešće posmatraju statički, nesumnjivo je da se one zaista uklapaju u Gindinovu tvrdnju. Činjenica je da anafora, epifora, simploka, anadiploza, gradacija i sl. dolaze i kao konstruktivni elementi teksta, te služe za opisivanje unutartekstovnih veza.13 Neke od njih postaju čak osnovno sredstvo vezivanja, konstruktivni princip pojedinih tekstova. Takav je slučaj i sa gradacijom, koja je na nivou teksta relativno malo (u pojedinim segmentima nimalo) istražena, tako da je cijelo jedno poglavlje posvećeno tim pitanjima.14

Upravo ovdje lingvistika teksta treba da se koristi i saznanjima retorike, naravno, primjenjujući istraživanja na sve funkcionalne stilove. Još šire određuje predmet suvremene retorike Todorov, i to na takav način da je ponovo diskurs u prvom planu, ovaj put u okviru općeg semiotičkog projekta. Prema ovom teoretičaru retorika se u najširem smislu definira kao »opšta nauka u diskursima« (Todorov, 1986a: 17), a u njen sastav ulaze sve discipline koje proučavaju diskurs (dakle, i lingvistika i poetika, čime se otvaraju novi putevi istraživanja pojedinih retoričkih kategorija, pa i figura).

2.4. Retorika i lingvistika u funkciji proučavanja gradacije

Ovaj kraći pregled suodnosa retoričkih i linvističkih istraživanja u suvremenoj nauci može ukazati i na smjernice proučavanja gradacije. Naime, pri izučavanju semantičko-stilističke gradacije neophodno je koristiti se i saznanjima tradicionalne, ali i suvremene retorike, naravno, u kombinaciji sa suvremenim lingvističkim metodima (prije svega sa semantičkom analizom, koja u novoj retorici već ima značajno mjesto). Isto tako, i nova retorika i funkcionalna stilistika zahtijevaju proučavanje stilskih figura, pa tako i gradacije, u različitim tipovima diskursa, odnosno, u različitim žanrovima svih funkcionalnih stilova. Konačno, funkcioniranje figura ponavljanja kao konstruktivnog elementa vezanog teksta nesumnjivo pruža poticaj za istraživanje »diskursnog« aspekta gradacije.svestranijeg

Može se, zapravo, reći da upravo ovi postulati predstavljaju polazne tačke i smjernice proučavanja u ovoj monografiji, što znači da se primjenjuju različiti kako retorički tako i lingvistički postupci u funkciji cjelovitog i proučavanja gradacije.

Bilješke

6 Dumarsais još u 18. stoljeću piše »Djelo gramatike je neizbrušeni dijamant koji retorika brusi, a to je navelo jednog od naših najboljih gramatičara (Buffera – prim. M. K.-B. ) da kaže: tamo gdje završava gramatika, baš na tom mjestu počinje retorika. « (Genett, 1985: 194)

7 Upravo argumentaciji i funkciji ubjeđivajna okrenute su, po mom mišljenju, sintaksičke gradacione konstrukcije, tako da se na primjeru gradacije kod njenih različitih tipova mogu pratiti i ekspresivna, i poetska, i argumentativna funkcija.

8 Još u antičkoj retorici ukazivano je i na etičku neopravdanost »ubjeđivanja po svaku cijenu«, pa je od Platona do danas upravo retorika optuživana za zloupotrebu »blagoglagoljivih političara šarlatana i nesavjesnih odvjetnika« (Croce, 1991: 358). Ostaci ovakve kritike (koja je, čini se, pomiješala kriterije vrednovanja raznih nivoa) i danas se opažaju u svakodnevnom govoru, gdje su česti iskazi u kojima se spominje retorika sa izrazito negativnom konotacijom, npr. »to je čista retorika«; »isprazna retorika«; »taj čovjek ti je retoričar« i sl. Moglo bi se očito i podrobnije govoriti o specifičnom semantičkom pomjeranju ovoga pojma. Ironično polemišući sa takvim pojednostavljenim negativnim predstavama Chaneles i Snyder svojoj knjizi/priručniku daju naslov »Ta pogubna kozmetika – retorika« (1972).

9 Treba reći da i danas postoji pravac proučavanja retorike koji bismo uvjetno nazvali »praktičnom retorikom«, budući da je prije svega usmjeren na obučavanje lijepom, ubjedljivom govorenju i teško bi se moglo govoriti o njegovom naučnom značaju.

10 Ovaj kriterij jedan je od glavnih pokazatelja razlikovanje gradacije i hiperbole (vidi poglavlje Gradacija i hiperbola).

11 Ovdje se govori posebno o odnosu retorike i lingvostilistike uopće, budući da su lingvostilistička istraživanja od retorike preuzimala prije svega razmatranje figura i tropa, o čemu je već bilo riječi u prethodnom poglavlju.

12 Zanimljivo je da je tradicionalna ruska i slavenska retorika uopće oduvijek insistirala na ovom aspektu, a baš na tom tlu je začeta i funkcionalna stilistika. Međutim, slavenska retorika je i ranije, a i danas, znatno manje pažnje posvećivala tropima i figurama, što je, sa druge strane, predstavljalo bazu romanske retoričke škole.

13 Jedan od rijetkih radova u kome se ova veza provjerava i konkretno istražuje jeste rad Stilske figure i lingvistika teksta (Kovačević, 1991: 180-201).

14 Vidi poglavlje: Gradacija na nivou teksta.