E-biblioteka

Marina Katnić-Bakaršić: Gradacija

1. Uvodno promišljanje gradacije

Čemu figura, čemu devijacija?
(Ž. Koen)

Istraživač-lingvist čiji je predmet ispitivanja gradacija nužno se susreće sa nizom teškoća. Neke od tih teškoća direktno su uzrokovane karakterom postojećih radova i specifičnim statusom gradacije u njima. Naime, gradacija se proučava u retorici, stilistici, teoriji književnosti, u lingvistici na različitim jezičkim nivoima, ali pri tome je evidentno odsustvo sintetičkog pristupa. Budući da je i u svakodnevnom govoru riječ gradacija u upotrebi za svako stupnjevanje, tj. postupni porast ili opadanje neke pojave, dakle, u dobroj mjeri je izgubila preciznost termina, čini se da se i u nauci uzima njeno osnovno, rječničko značenje a da pritom nisu jednoznačno određena njena diferencijalna obilježja niti se traži veza između svih proučavanih pojava označenih tim imenom. Važno je zato poći od činjenice da je gradacija pojava koja znatno nadilazi sferu stilskih figura i funkcionira i na planu jezika (čitav niz jezičkih kategorija odlikuje se svojstvom graduiranosti – vidi, npr. , u: Dikro, Todorov, 1987: 203).1 Međutim, veoma dugo u okviru retorike, kasnije teorije književnosti, lingvostilistike, a u izvjesnoj mjeri i lingvistike uopće, proučavan je samo jedan aspekt gradacije. Nije zato neobično što je ona dugo dijelila sudbinu velikog broja figura čije su definicije nakon pada retorike gotovo automatski prenošene iz jednog priručnika u drugi, pri čemu su se razlikovale samo u detaljima, ne i suštinski. Zbog toga je čak izgledalo da se i nema šta dublje, a još manje drugačije reći o gradaciji, tako da je sva pažnja usmjeravana na prividno atraktivnije figure i trope – prije svega na metaforu i metonimiju.

Sa druge strane, u okviru lingvistike, potpuno nezavisno od tumačenja stilskih figura, proučavaju se pojave kao što je gradacija (gradiranje, gradijencija) i u gramatici (gradacija pridjeva) i u semantici (graduabilni antonimi i slično). Još je Trubecki ukazao na postojanje fonoloških gradualnih opozicija, pod kojima se danas najčešće podrazumijevaju nebinarne opozicije u kojima se »stepeni razlike u nekom jeziku uočavaju duž kakve skale« (Kristal, 1988: 85). Kasnije se ovakve opozicije posmatraju i u semantici (Lyons, 1977a: 287).

Prije bilo kakvog promišljanja na koji bi se način ovi različiti aspekti gradacije mogli povezati u jednu cjelinu potrebno je dati kraći pregled postojećih definicija gradacije. Kritičko preosmišljavanje tih definicija može poslužiti kao početni impuls za novu, znatno širu i lingvistički utemeljenu definiciju gradacije.

Definicije gradacije mogli bismo podijeliti u više grupa:

1. Prvu grupu čine definicije iz različitih jednojezičkih rječnika i enciklopedija.

U tako koncipiranim rječnicima prije svega se tumači značenje riječi gradacija, odnosno daje se bukvalan prevod riječi. Tako se može sresti odredba po kojoj je gradacija »postupnost; postepenost prijelaza od jednoga ka drugome, odmjereni redosljedni prijelaz od nižeg stupnja k višemu i obratno; uspon, pojačavanje, stupnjevitost« (Klaić, 1989: 495).2

2. U drugu grupu mogu se svrstati one definicije koje gradaciju tumače isključivo kao figuru, svrstavajući je bilo u sintaksičke figure, figure pojačavanja ili figure misli.

Najpreciznija takva definicija možda je Todorovljeva, po kojoj je gradacija »nizanje sintaksički ekvivalentnih izraza (najmanje tri) koji sadrže jedno ili više zajedničkih značenjskih obeležja i čije se bar jedno od tih obeležja ponavlja uz promenu intenziteta« (Dikro, Todorov, 1987: 191). Obično se razlikuje klimaks (uzlazna gradacija, gradatio ascendens) i antiklimaks (silazna gradacija, gradatio descendens). Važno je naglasiti da riječ klimaks, koja se ponekad upotrebljava za oznaku najvišeg stepena gradacije, dakle, samo jednog njenog stepena, zapravo označava uzlaznu gradaciju u cjelini, tj. sve njene stepene. Na ovo se pravilno ukazuje u angloameričkoj teoriji književnosti i lingvistici – vidi, npr. Shipley, (1968: 201), The Shorter Oxford English Dictionary ... (1973: 349). Iskaz: »gradacija se završava klimaksom« (Ćorac, 1974: 271) predstavlja stoga definiciju tipa idem per idem, koja ne doprinosi razjašnjenju pojma.

3. Radovi treće grupe također posmatraju gradaciju kao figuru, ali je tumače nešto drugačije.

Naime, prvi podtip ove grupe čine radovi u kojima se gradacija shvata kao proširena anadiploza, dok se gradacija kako je mi tumačimo nalazi pod odrednicom incrementum (Zima, 1880; Lausberg, 1960).3

Drugi, pak, podtip ove grupe obuhvata radove u kojima se pokušavaju pomiriti oba shvatanja, pa se razlikuje gradacija »u užem smislu riječi – niz anadiploza« i, u širokom smislu riječi, svaki niz članova »sa postepenim narastanjem važnosti« (Literaturnyj enciklopedičeskij slovar', 1987: 79); slično je i u Rječniku književnih termina (1986: 225). S obzirom na bitne razlike između anadiploze i incrementuma, čini se da ovakvo eklektičko spajanje u jednu figuru nije opravdano.

4. U teoriji književnosti obično se izdvaja tumačenje gradacije kao sižejnog ili kompozicionog postupka u književnoumjetničkim djelima (Nicolov, 1980: 196; Škreb, 1983: 250).

5. U lingvističkim rječnicima i enciklopedijskim izdanjima navode se i još neka tumačenja gradacije.

U fonetici se, recimo, govori o uzlaznoj ili silaznoj gradaciji zvučnosti zvučnog sloga (Simeon, 1969: 440), dok se pod vokalnom gradacijom, koja može biti kvalitativna ili kvantitativna, podrazumijevaju »promjene unutrašnjih samoglasnika riječi da se ukaže na razliku u značenju (npr. različitih glagolskih vremena)« (Simeon, 1969: 726).

Ponegdje se izdvaja intonacijska gradacija, odnosno takav tip intonacije u kojoj se razlikuje uzlazni dio, kulminacija i silazni dio.4 Čini se da intonacijska gradacija često dolazi kao prateći element semantičke gradacije, ali da sama po sebi ne tvori zaseban tip. Naime, tamo gdje intonacijsku gradaciju ne prati i semantičko-stilistička, ne može se ni govoriti o gradaciji, već isključivo o još jednom tipu intonacije.

6. U morfologiji kao predmet proučavanja dolazi gradacija (stepenovanje) pridjeva i priloga, pri čemu je u prvom planu formalni opis ove pojave (Orzehowska, 1980).

7. Konačno, u sintaksi se u novije vrijeme izdvajaju gradacione rečenice, koje počivaju na gradacionom poređenju, i kao takve se ponegdje proučavaju zajedno sa gradacijom kao figurom (Šmilauer, 1969).

Prva četiri pristupa karakterizira prije svega neelaboriranost i, čak, odsustvo čvrstih (negdje i bilo kakvih) lingvističkih kriterija.5 Osim toga, najčešće se implicitno ili eksplicitno polazi od shvatanja da »nema objektivnih lingvističkih kriterija za utvrđivanje stepena važnosti ili značenja svakog konstituenta gradacije« (Galperin, 1981: 220). U tom smislu jedan od primarnih ciljeva ove monografije jeste odbrana obrnute teze, tj. dokazivanje da postoji mogućnost iznalaženja kriterija za izdvajanje gradacije i određivanje uvjeta njene stilogenosti. Drugim riječima, ako se pođe od tvrdnje da je svaka figura »diskurs opažen kao takav« (Todorov, 1986a: 29) nasuprot prozirnosti, nevidljivosti jezika, potrebno je odrediti u kojim se slučajevima diskurs da opisati kao gradacija.

1.1. Ciljevi i zadaci istraživanja

Osnovni ciljevi i zadaci ovog istraživanja jesu sljedeći:

  1. definisanje gradacije i određivanje njenih svojstava;
  2. razlučivanje gradacije od drugih, njoj manje-više srodnih figura i tropa, od kojih je ponegdje nedovoljno razgraničena;
  3. nova, cjelovitija tipologija gradacije;
  4. analiza pojedniih tipova gradacije.

S obzirom na činjenicu da je gradacija bila prije svega predmet proučavanja u retorici, a da je u lingvistici imala različit tretman – od preuzimanja retoričkih definicija pa do posmatranja isključivo kao jezičke, semantičke ili sintaksičke kategorije – prvo poglavlje rada posvećeno je upravo suodnosu retorike i lingvistike. Na taj način lakše se može dobiti uvid u mogućnost povezivanja rezultata i lingvistike i retorike pri istraživanju gradacije.

Nakon toga dato je poglavlje u kojem se pokušavaju izdvojiti karakteristična svojstva gradacije, naročito ona na kojima počiva njena stilogenost.

Budući da se svojstva neke pojave najbolje vide prilikom poređenja te pojave sa drugim, srodnim pojavama, u knjizi se posebno razmatra suodnos gradacije i čitavog niza drugih figura i tropa (hiperbole, litote, anadiploze, incrementuma, kumulacije, metabole, te poređenja tipa comparatio i simile), odnosno onih leksičkih pojava koje su baza više figura značajnih za razumijevanje gradacije (npr. antonimije i sinonimije). Ovaj aspekt posmatranja gradacije posebno je važan ako se uzme u obzir da su nerijetko potpuno neprecizno, gotovo proizvoljno određivane granice između gradacije i nekih figura.

Potpunijem razumijevanju suštine gradacije treba da doprinese i njena nova tipologija. Naime, jedna od rijetkih ranijih tipologija gradacije (vidjeli smo da se ona najčešće dijeli samo na klimaks i antiklimaks) jeste Galperinova, prema kojoj se razlikuje logička, emocionalna i kvantitativna gradacija (Galperin, 1981: 220–221).

U ovom tumačenju logički tip zasniva se na relativnoj važnosti komponenti, čiji je raspored rjeđe i samo djelomično uvjetovan objektivnim kriterijima, a češće govornikovim subjektivnim izborom (»poredak iskaza pokazuje šta autor smatra za kulminaciju gradacije«) (Galperin, 1981: 220). Logički je klimaks najčešće zastupljen na nivou teksta.

Emocionalna gradacija shvaćena je kao rezultat nizanja stilističkih sinonima, tj. sinonima koji se razlikuju po stilskoj ili emocionalnoj markiranosti (npr. lijep, divan, čaroban).

I, konačno, za Galperina je kvantitativni klimaks onaj tip koji se odlikuje očiglednim rastom opsega pojmova u gradacionom nizu (tu spada, uz ostalo, nizanje iskaza sa brojevima).

Mada ova podjela ima dosta nedostataka, ona je značajna kao jedan od rijetkih pokušaja dubljeg poniranja u suštinu gradacije. Osim toga, dok prvi tip najviše odgovara tekstualnoj gradaciji (naravno, ako se odbaci isključivi primat govornikovog subjektivnog izbora), drugi i treći tip su zaista zastupljeni u gradaciji kao stilskoj figuri.

U knjizi se, međutim, predlaže tipologija gradacije koja se znatno razlikuje od uobičajenog i prihvaćenog shvatanja ove pojave. Ta je podjela vezana za različite jezičke nivoe na kojima se realizira gradacija. Ovako široko shvaćena gradacija obuhvata tri osnovna tipa:

  1. semantičko-stilistički tip,
  2. sintaksički tip,
  3. tekstualni tip.

Na prvi pogled čini se da je ova podjela izvršena na osnovu formalnih kriterija, međutim, svaki od navedena tri tipa gradacije i suštinski se razlikuje od druga dva tipa (uz postojanje izvjesnih zajedničkih svojstava bez kojih gradacije i nema).

A. Prvi, semantičko-stilistički tip odgovara u izvjesnoj mjeri shvaćanju gradacije kakvo se sreće u retoričkim, stilističkim i književnoteorijskim radovima. Ovaj se tip ujedno može nazvati i gradacijom u užem smislu.

Semantičko-stilistička gradacija najčešće je tročlana. Ona sadrži tri (ili više) leksema, oblika jedne riječi ili grupa riječi. Sva tri člana (odnosno, svi članovi) gradacionog niza posjeduju jedno zajedničko semantičko obilježje, a svaki naredni član donosi najmanje jednu semu više, čija je suština u tome da pojačava to obilježje (klimaks) ili da umanjuje njegov intenzitet (antiklimaks). S obzirom na sastav gradacionog niza razlikuju se sljedeći podtipovi semantičko-stilističke gradacije: leksički, morfološko-tvorbeni, sintaksički i kombinirani.

Ovaj tip ima prije svega ekspresivnu funkciju, a nerijetko i estetsku, te je stoga najviše zastupljen u književnoumjetničkom i publicističkom stilu.

Mada je upravo na osnovu toga tipa gradacija svojevremeno svrstavana u sintaksičke figure, ona ne može na osnovu njega biti uvrštena i u sintaksičke kategorije. Naime, gradacija ovdje nastaje kao rezultat semantičkog suodnosa članova gradacionog niza, a nema specijalna jezička (sintaksička) sredstva za izražavanje gradacionih odnosa.

B. Za razliku od prvog tipa, u kojem se realizacija gradacije vezuje za semantičko-stilistički plan, drugi tip posjeduje specijalizirana sintaksička sredstva za izražavanje gradacionih odnosa, tzv. gradacione veznike, na osnovu kojih se i može govoriti o sintaksičkoj gradaciji.

Ovaj je tip direktno proizašao iz gradacionog poređenja i odlikuje se dvočlanošću, po čemu se razlikuje od semantičko-stilističke gradacije. Semantička i formalna analiza gradacionih konstrukcija sa dvočlanim i jednočlanim veznicima i po obimu i po karakteru zauzima značajno mjesto u ovom istraživanju.

Sintaksičkom tipu manje je svojstvena ekspresivna i estetska funkcija, a više argumentativna i ubjeđivačka, te je on zato naročito frekventan u tekstovima sa izraženom argumentativnošću.

C. Treći, tekstualni tip gradacije, može se posmatrati sa više aspekata.

Prije svega, potrebno je istražiti na koji se način gradacija realizira na nivou teksta, odnosno, koji se gradacioni konektori na tom nivou mogu izdvojiti. U knjizi se zatim posmatra i kompoziciona gradacija u književnoumjetničkom stilu (i to prije svega u poeziji i narodnim pričama i bajkama), čemu je poticaj i činjenica da se u nekim radovima gradacija, zajedno sa pojedinim drugim kompozicionim postupcima, izdvaja i kao jedan od konstruktivnih postupaka u strukturiranju funkcionalnih stilova (Tošović, 1988: 12).

Sa stanovišta realizacije gradacije na nivou većem od rečenice može se proučavati i njena povećana ekspresivnost u parceliranim rečeničnim strukturama.

Uzimajući u obzir činjenicu da ovako koncipirana tema zahtijeva pristup sa aspekata različitih disciplina, u knjizi se gradacija proučava kombiniranjem različitih postupaka – semantičke, stilističke (lingvostilističke i funkcionalnostilističke), sintaksičke analize, uz povremene osvrte na rezultate književnoteorijskih i, naročito, retoričkih istraživanja pojedinih aspekata gradacije. Ovi se postupci najčešće primjenjuju kumulativno, dakle, jedna pojava osvjetljava se sa više aspekata, s tim što u zavisnosti od konkretnog pitanja neki od tih pristupa imaju dominantnu ulogu. Naprimjer, prilikom istraživanja suodnosa gradacije i drugih figura dominira semantički, stilistički i retorički pristup, dok se sintaksički tip gradacije posmatra prije svega kombinacijom sintaksičke i semantičke analize.

Kao materijal za istraživanje poslužili su tekstovi iz svih funkcionalnih stilova bosanskog, hrvatskog i srpskog jezika, pri čemu se navode i oni primjeri koji su prevedeni sa drugih jezika (engleskog i ruskog), a izuzetno su pogodni za osvjetljavanje pojedinih aspekata gradacije. Najzastupljeniji je književnoumjetnički stil sa različitim proznim, dramskim i poetskim žanrovima. Naime, upravo je taj stil reprezentativan za sve tipove gradacije, a naročito za semantičko-stilistički tip. Sljedeći po zastupljenosti jesu publicistički i naučni stil, od kojih prvi također pruža mogućnost za ispitivanje svih tipova gradacije (ovdje se prije svega misli na informativno-analitičke i književno-publicističke žanrove), a drugi, naučni stil, najviše gradacije sintaksičkog i tekstualnog tipa. Administrativni stil predstavljen je u manjoj mjeri, pošto je za njega gradacija irelevantna i nije mu svojstvena. Razgovorne se gradacione konstrukcije (znatno rjeđe semantičko-stilistička gradacija) posmatraju u okviru drugih funkcionalnih stilova, prije svega književnoumjetničkog (u tom smislu najreprezentativnije su suvremene drame i govor likova u proznim djelima) i publicističkog (reportaža, feljton i slično).

Bilješke

1 U tekstu se upotrebljavaju sljedeće oznake:

(Todorov, 1987: 203) indicira citiranu bibliografsku referencu – ime autora, godinu izdanja i stranicu ; (KRLEŽA, 27) ukazuje na bibliografsku referencu izvora (ime autora i broj stranice); kod publicističkog stila navodi se naziv izvora i datum, kao i broj citirane stranice; (OSLOBOĐENJE, 18. 11. 1989, 8) (3) označava broj primjera u tekstu; (Prev. M. K-B. ) označava prevod.

2 Slično v. i u Prosvetinoj Enciklopediji (1978: 473) i u Slovar' russkogo jazyka AN (1981: 341).

3 O tome vidi poglavlje Gradacija – incrementum ili anadiploza.

4 Tako V. V. Merlin posmatra gradaciju na početku pjesme, gdje svaka strofa dolazi kao melodema: uzlazna melodema ostvaruje ''intonacioni pritisak'', tj. povećava frekvenciju osnovnog tona; kulminaciona melodema završava intonacijski pritisak. Silazna melodema ostvaruje intonaciono dinamičko opadanje (Merlin, 1989: 276).

5 Usporedi, npr. ''Najčešći oblik gradacije je akumulacija rečenica kojima se kazuje da se radnje odvijaju tako da dovode do vrhunca i eksplozije zbivanja i osjećanja ili, obrnuto, po nizlaznoj liniji jačine radnje do nulte tačke koja predstavlja kraj opadanja intenziteta radnje'' (Ćorac 1974: 270).